ମର୍ଦ୍ଦଳ

ଉଇକିପିଡ଼ିଆ ରୁ
Jump to navigation Jump to search
ମର୍ଦ୍ଦଳ
Konark Mardal Player (cropped).jpg
କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେଉଳ ଗାତ୍ରରେ ମର୍ଦ୍ଦଳ ବାଦନ କରୁଥିବା ଯୁବତୀ
ମାଧ୍ୟମବାଦ୍ୟ ସଙ୍ଗୀତ
ସଂସ୍କୃତିଓଡ଼ିଆ ଚଳଣି

ମର୍ଦ୍ଦଳ ଏକ ପ୍ରକାର ଆନଦ୍ଧ ବାଦ୍ୟବିଶେଷ । ଏହା ସମସ୍ତ ଆନଦ୍ଧବାଦ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କଥିତ । ଏହାକୁ ମାଦଳ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଓଡ଼ିଶୀ ସଙ୍ଗୀତରେ ମର୍ଦ୍ଦଳ ପ୍ରଧାନ ଆନଦ୍ଧ ବାଦ୍ୟ ରୂପେ ପରମ୍ପରା କ୍ରମେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ସାମାନ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ଏହା ମୃଦଙ୍ଗ ଓ ପଖଜ ଭାବେ କଥିତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ସେହି ବାଦ୍ୟମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଯଥେଷ୍ଟ ରୂପେ ଭିନ୍ନ । ମର୍ଦ୍ଦଳକୁ ଓଡ଼ିଶୀ ସଙ୍ଗୀତ ସହ ଓ ଏକକ କିମ୍ପା ଦଳଗତ ଭାବେ ବାଦନ କରାଯାଏ ।

ଇତିହାସ[ସମ୍ପାଦନା]

ରଘୁନାଥ ରଥଙ୍କ ବିରଚିତ ନାଟ୍ୟ ମନୋରମାରେ ମର୍ଦ୍ଦଳର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟରେ ନିମ୍ନଭାବରେ କୁହାଯାଇଛି ।

ଆନଦ୍ଧେ ମର୍ଦ୍ଦଳଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଯତସ୍ତଲ୍ଲକ୍ଷଣଂବ୍ରୁବେ ।

ଆନଦ୍ଧମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମର୍ଦ୍ଦଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଟେ ।

—ନାଟ୍ୟ ମନୋରମା, ରଘୁନାଥ ରଥ

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ମର୍ଦ୍ଦଳ ବାଦନ ଲାଗି ବିଶିଷ୍ଟ ମାଦେଳି ସେବା ରହିଥିଲା ।[୧] କୋଣାର୍କ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍କଳୀୟ ଦେଉଳରେ ମର୍ଦ୍ଦଳ ବାଦନ କରୁଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ପଥର ଗାତ୍ରରେ ଖୋଦିତ ହୋଇଅଛି ।

ଏହାର ବାଦନଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତିରସ ସୃଷ୍ଟ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।[୨]

ନିର୍ମାଣ[ସମ୍ପାଦନା]

କାଠ[ସମ୍ପାଦନା]

ମର୍ଦ୍ଦଳ ନିର୍ମାଣ ଲାଗି ସମସ୍ତ କାଠ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ । ନାଟ୍ୟ ମନୋରମା ମତରେ ଖଇର କାଠରେ ତିଆରି ମର୍ଦ୍ଦଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଅନ୍ୟ କାଠରେ ତିଆରି ହେଲେ ତାହା ହୀନ ଅଟେ । ରକ୍ତଚନ୍ଦନ କାଠରେ ତିଆରି ହେଲେ ମର୍ଦ୍ଦଳରୁ ଗମ୍ଭୀର ଓ ମନୋହର ଧ୍ୱନି ବାହାରେ ।[୩]

ଦୈର୍ଘ୍ୟ[ସମ୍ପାଦନା]

ନାଟ୍ୟ ମନୋରମା ମତରେ ମର୍ଦ୍ଦଳ ଲମ୍ବରେ ଦେଢ଼ହାତ ହେବ । ବାମପାଖ ବାର ଆଙ୍ଗୁଳି କିମ୍ବା ତେର ଆଙ୍ଗୁଳି ହେବ ଓ ଦକ୍ଷିଣପଟ ବାମପଟଠାରୁ ଅଧ ଅଙ୍ଗୁଳ ବା ଅଙ୍ଗୁଳେ ଊଣା ହେବ ।[୩]

ନିର୍ମାଣ ବିଧି[ସମ୍ପାଦନା]

ନାଟ୍ୟ ମନୋରମାରେ ମର୍ଦ୍ଦଳ ନିର୍ମାଣ ବିଧି ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ମର୍ଦ୍ଦଳର ମୁଖରେ କରଣ ବାନ୍ଧିବ । ଦୁଇ ମୁହଁଠାରୁ ଏହାର ମଧ୍ୟଭାଗ ମୋଟା ହେବ । ଛ'ମାସର ମଡ଼ା ଚମକୁ କରଣ କୁହାଯାଏ । ଏହି ଛମାସର ଅର୍ଥ ଗର୍ଭସ୍ଥ ଛମାସ ନୁହେଁ ବରଂ ଜନ୍ମହେବା ପରେ ଛମାସ । ଏହା ପରେ ମର୍ଦ୍ଦଳ ମୁହଁରେ ଖରଳି ଲେପ କରାଯାଏ । ମର୍ଦ୍ଦଳ ମୁହଁରେ ବୋଳାଯାଉଥିବା ଲେପକୁ କିରଣ ବା ଖରଳି କୁହାଯାଏ । ପାଉଁଶ, ଗେରୁ, ଭାତ (ଅଭାବରେ ଚୂଡ଼ା) ହରିଡ଼ା ଏକାଠି କରି ଯେଉଁ ଲେପ ଦିଆଯାଏ ତାର ନାମ ଖରଳୀ । ଏହି ଖରଳି ଲେପ ମର୍ଦ୍ଦଳର ଦକ୍ଷିଣ ପଟରେ ଦିଆଯାଏ । ଏହା ପରେ ମର୍ଦ୍ଦଳର ବାମ ପାଖରେ ପୂରିକା ଦିଆଯାଏ । ଏହା ମର୍ଦ୍ଦଳର ସୁନାଦ ଲାଗି ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଭାତ, ଲିଆ ବା ଚୂଡ଼ା ଏହି ତିନୋଟି ମଧ୍ୟରୁ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ପଦାର୍ଥ ସହିତ ପାଣି ଓ ପାଉଁଶ ମିଶାଇ ଚକଟିଲେ ତାହା ପୂରିକା ହୁଏ । ପୂରିକା ଲେପସାରି ଖରାରେ ଶୁଖାଯାଏ । ଥରକୁ ଥର ବାର ଥର ଲେପି ବାର ଥର ଶୁଖାଇଲା ପରେ ଶ୍ରୁତିର ଭଲମନ୍ଦ ବାରିବା ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ । ତା ପରେ ପାଟସୂତା ବା ଚମଡ଼ାର ଦଉଡ଼ି ଦିଗୁଣ କରି ବଳି ମର୍ଦ୍ଦଳର ବାମ ଡାହାଣ ଦୁଇପାଖରେ ଦୃଢ଼କରି ବାନ୍ଧି କାନ୍ଧରେ ପକାଇ ଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ମର୍ଦ୍ଦଳ ବଜାଇବା ବିଧେୟ ।[୩]

ବାଦକ[ସମ୍ପାଦନା]

ମର୍ଦ୍ଦଳ ବାଦନ ପରମ୍ପରା ଓଡ଼ିଶାର ବହୁ ପ୍ରଚଳିତ । ବିଶେଷରୂପେ ସିଂହାରୀ ଶ୍ୟାମସୁନ୍ଦର କର, କେଳୁଚରଣ ମହାପାତ୍ର ଓ ବନମାଳୀ ମହାରଣାଙ୍କ ନାମ ମର୍ଦ୍ଦଳର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାଦକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ । ଅଧୁନା ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ ଦାସ ଓ ଧନେଶ୍ୱର ସ୍ୱାଇଁଙ୍କ ଉଦ୍ୟମ ଯୋଗୁଁ ମର୍ଦ୍ଦଳର ଓଡ଼ିଶା ବାହାରେ ବହୁଳ ପ୍ରଚାର ଓ ପ୍ରସାର ହେବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ମର୍ଦ୍ଦଳର ଏକକ ବାଦନ ମଧ୍ୟ କରାଯାଉଛି । ଆଧୁନିକ ସମୟରେ ମର୍ଦ୍ଦଳ ପ୍ରତି ତାଙ୍କ ଅବଦାନ ଲାଗି ଗୁରୁ ବନମାଳୀ ମହାରଣାଙ୍କୁ "ମର୍ଦ୍ଦଳର ଜନକ" ଭାବେ ସମ୍ମାନିତ କରାଯାଇଛି ।


ଆଧାର[ସମ୍ପାଦନା]

  1. ଗୁରୁ ରାମହରି ଦାଶ ଓଡ଼ିଶୀ ଗୁରୁକୁଳ, http://odissigurukul.org/about-mardal.html
  2. "For creating ‘Bhakti-rasa’, the musical instruments like ‘Manjira’, ‘Mardal’, ‘Kartala’, ‘Chimta’ etc. Need to be played." - The Tradition of Tal-Vadya and Role of Mardal in Odissi Music, PROF.(Dr.) JAGANNATH KUANR https://www.worldwidejournals.com/indian-journal-of-applied-research-(IJAR)/file.php?val=November_2014_1492772152__06.pdf
  3. ୩.୦ ୩.୧ ୩.୨ ନାଟ୍ୟ ମନୋରମା, ରଘୁନାଥ ରଥ । ଡକ୍ଟର କାଳୀଚରଣ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କଦ୍ୱାରା ଅନୁବାଦିତ । ଓଡ଼ିଶା ସଙ୍ଗୀତ ନାଟକ ଏକାଡେମୀ, ଭୁବନେଶ୍ୱର । ପ୍ରଥମ ପ୍ରକାଶ - ୧୯୭୬ ।