ଜଗନ୍ନାଥ

ଇଂରାଜୀ ଲିଙ୍କ

https://or.wikipedia.org/wiki/Jagannatha

ଜଗନ୍ନାଥ
ରଥ ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ରଥାରୁଢ ଜଗନ୍ନାଥ
ସଂସ୍କୃତ ଅନୁବାଦ	Jàgannāth
ଉପାଧି	ଦେବ (ବିଷ୍ଣୁ)
ବାସସ୍ଥାନ	ନୀଳାଚଳ
ମନ୍ତ୍ର	ଜଗନ୍ନାଥସ୍ୱାମୀ ନୟନପଥଗାମୀ ଭବତୁ ମେ
ଅସ୍ତ୍ର	ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା, ପଦ୍ମ
ସାଥି	ଲକ୍ଷ୍ମୀ
ବାହନ	ଗରୁଡ଼

ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଭାରତର ଓଡ଼ିଶାର ପୁରୀରେ ହିନ୍ଦୁ, ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀ ତଥା ଶବରମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ପୂଜିତ ଜଣେ ଦେବତା । ହିନ୍ଦୁ ମତବାଦ ଅନୁସାରେ ସେ ପ୍ରାୟ ଏକ ସହସ୍ରାବ୍ଦୀ ଧରି ବର୍ଷର ବାର ମାସରୁ ଏଗାର ମାସ ହିନ୍ଦୁ ଦେବତା ବିଷ୍ଣୁ ରୂପରେ ଓ ଏକ ମାସ ଛଦ୍ମ ଭାବେ ବୁଦ୍ଧ ରୂପରେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ପୂଜା ପାଇ ଆସୁଛନ୍ତି । ଦ୍ଵାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଜଗନ୍ନାଥ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଅବତାର ରୂପରେ ପୂଜା ପାଉଥିଲେ । ତେବେ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ଜାତି, ଧର୍ମ ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ବିଶେଷରେ ସମସ୍ତେ ପୂଜା କରିବା ଦେଖାଯାଏ ।

ପୁରୀରେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ରଥଯାତ୍ରା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ ଯାହାକୁ ଦେଖିବାକୁ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଲୋକ ଆସିଥାନ୍ତି । ହିନ୍ଦୁମାନେ ପୁରୀକୁ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ମଣିଥାନ୍ତି। ଏହା ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ସବୁଠାରୁ ପବିତ୍ର ଚାରିଧାମ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ପ୍ରଧାନ ଧାମ ଭାବେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ।

ପୁରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଓ ବିଶ୍ଵ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରଥଯାତ୍ରା ଅବସରରେ ବଡଦାଣ୍ଡରେ ତିନି ରଥ

ବ୍ୟାକରଣିକ ଅର୍ଥ

ବ୍ୟାକରଣ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଜଗନ୍ନାଥ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ "ଜଗତି" (ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ, 'ରତ୍ନବେଦୀ') ଉପରେ ବିଜେ କରିଥିବା "ନାଥ" (ସ୍ଵାମୀ/ମାଲିକ) | ତେବେ ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହାକୁ ସଂସ୍କୃତ ସନ୍ଧି ପ୍ରକରଣ ଆଧାରରେ 'ଜଗତ୍+ନାଥ' ବୋଲି ଯୁକ୍ତି ଦର୍ଶାଇଥାନ୍ତି, ଯାହା ଓଡ଼ିଆ ସନ୍ଧି ନିୟମ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭ୍ରମାତ୍ମକ ମନେହୁଏ । ଜଗନ୍ନାଥ ଓଡ଼ିଶାରେ ନାନା ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା, ଜଗା, ଜଗବନ୍ଧୁ (ଜଗତର ବନ୍ଧୁ), କାଳିଆ ସାଆନ୍ତ (କଳା ବର୍ଣ୍ଣର ଠାକୁର),ଦାରୁବ୍ରହ୍ମ/ଦାରୁ ଦେବତା (ଦାରୁ/କାଠରେ ତିଆରି ଦେବତା), ଚକା ଆଖି/ଚକା ନୟନ (ଗୋଲ ଆଖିଥିବା ଦେବତା), ଚକା ଡୋଳା (ଗୋଲ ଆଖି ଡୋଳା ଥିବା ଦେବତା)|

ଜଗନ୍ନାଥ ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ବୁଝାଉଥିବା ଏକ ତିବତୀୟ ଶବ୍ଦ । କେତେକ ଗବେଷକଙ୍କ ମତରେ ଜଗନ୍ନାଥ ଶବ୍ଦ ଆଦିବାସୀ ଶବ୍ଦ "ଜଗନେଲୋ" (କାଠରେ ତିଆରି ଦେବତା) ଶବ୍ଦରୁ ଆସିଛି ଯାହା ଆଗକାଳର ଶବର ମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ପୂଜା ପାଉଥିବା ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ବୁଝାଇଥାଏ ।

ଇତିହାସ

ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ନୀଳଚକ୍ରରେ ଉଡୁଥିବା ପତିତ ପାବନ ବାନା

କିମ୍ବଦନ୍ତୀ

ବୌଦ୍ଧ ବିଶ୍ଵାସ

ବରୋଦାରୁ ପ୍ରକାଶିତ ଇନ୍ଦଭୁତିଙ୍କ ରଚିତ ଜ୍ଞାନସିଦ୍ଧି ପୋଥିରେ ଜଗନ୍ନାଥ ବୁଦ୍ଧ ରୂପରେ ପୂଜିତ ହେଉଥିଲେ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଅଛି।

ପ୍ରଣିପତ୍ୟ ଜଗନ୍ନାଥଂ ସର୍ବଜିନବରର୍ଚିତଂ ।
ସର୍ବବୁଦ୍ଧମୟଂ ସିଦ୍ଧି - ବ୍ୟାପିନଂ ଗଗନୋପମଂ ।
ସର୍ବଦଂ ସର୍ବସତ୍ତ୍ବେଭ୍ୟଃ ସର୍ବଜ୍ଞ ବର ବଜ୍ରିନଂ ।
ଭକ୍ତ୍ୟହଂ ସର୍ବଭବେନ କକ୍ଷ୍ୟେ ତତ୍ସଧନଂ ବଜ୍ରିନଂ ॥

ମାନେ: ଜଗନ୍ନାଥ ମହାଜିନଙ୍କ ଦେଇ ଓ ବୁଦ୍ଧ ରୂପରେ ପୂଜିତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ସେ ବୋଧିରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ମହାବୁଦ୍ଧ ଓ ଆକାଶ ସହ ତୁଳନୀୟ । ସେ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ସବୁ କିଛି ଦାନ କରିଥାନ୍ତି । ସେ ସର୍ବଜ୍ଞ ଓ ବଜ୍ରଯାନୀଙ୍କ ଭିତରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ମୁଁ ଭକ୍ତିରେ ସେହି ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ତାହାଙ୍କ ସାଧନାର ଉପାୟ କହୁଅଛି ।

ଓଡ଼ିଶାର ପୁରାତନ କବିଗଣ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରି କବିତା ରଚି ଅଛନ୍ତି । ସାରଳା ମହାଭାରତର ସଭା ପର୍ବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ:

ବଉଧ ରୂପରେ କଳି କାଳାନ୍ତକ ସାଧି
କୃତାନ୍ତକ ଦର୍ପଗଞ୍ଜ ଅଟ କୃପାନିଧି |

ଦାରୁବ୍ରହ୍ମ ଗୀତା:

ଷଷ୍ଠ ଦିବସ ଅନ୍ତରେଣ, ପାଦ ଯେ ପାଣି ହେଲ କ୍ଷୀଣ

ବଉଧରୂପ ହେବ ପାଇଁ, ପାଦପାଣି ଛାଡ଼ିଲେ ତହିଁ ||

ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତ:

ସମୁଦ୍ରରେ ମେଲିଣ ଦିଅ ପ୍ରଭୁ ଦେବରାଜା
କଳିଯୁଗେ ପାଇବେ ସେ ଦାରୁବ୍ରହ୍ମ ପୂଜା
ଠାକୁରେ ବୋଇଲେ ରାଜା ହୋଇଲୁକି ବାଇ
କଳିଯୁଗେ ବସିବୁ ବଉଧରୂପ ହୋଇ ॥

ଶୂନ୍ୟ ସଂହିତା: ନିଜ ବଂଶ ଘେନି ବଉଧରୂପରେ ନୀଳାଚଳେ ଅଛି ରହି

ଅନନ୍ତ ଗୁପ୍ତଗୀତା:

ତହୁଁ ବୌଦ୍ଧରୂପେ ଭଗବାନ, ରହିଲେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭୁବନ ।
ବୌଦ୍ଧରୂପେ ନୀଳଗିରି ମୋହି ॥

ଉପରେ ଥିବା ଏହିସବୁ ପୁରାଣରୁ ଜଣା ଯାଇଇଥାଏ ଯେ ପୁରୀ ଠାରେ ଓଡ଼ିଆଙ୍କ ଦେଇ ଜଗନ୍ନାଥ ବୁଦ୍ଧ ରୂପରେ ପୂଜିତ ହେଉଥିଲେ । ଓଡ଼ିଆ କବି ଜୟଦେବ ମଧ୍ୟ ଗୀତ ଗୋବିନ୍ଦରେ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ଦଶାବତାରରେ ସ୍ଥାନିତ କରିଅଛନ୍ତି । ଓଡ୍ଡ଼ିଆଣର ସମ୍ବଳକ (ଆଧୁନିକ ସମ୍ବଲପୁର)ର ରାଜା ଇନ୍ଦଭୁତି (ଇନ୍ଦ୍ରଭୂତି) ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧ ରୂପରେ ପୂଜା କରୁଥିଲେ । ଏହି ଧର୍ମ ଧାରଣା କ୍ରମେ ନେପାଳ ଓ ତିବବତକୁ ବ୍ୟାପିଥିଲା । ଅଧୁନା ସେଠାରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଜଗନ୍ନାଥ ନାମରେ ପୂଜା କରାଯାଇଥାଏ ।

ଇନ୍ଦଭୁତିଙ୍କ ଗୁରୁ ଅନଙ୍ଗବଜ (ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ଯୋଗି, ଯୋଗୀଶ୍ଵର ଆଦି ନାମରେ ତେଙ୍ଗୁର ପୋଥିରେ ନାମିତ)ଙ୍କ ରଚିତ ଓ ବରୋଦାରୁ ପ୍ରକାଶିତ ପ୍ରାଜ୍ଞୋପାୟୋବିନିଶ୍ଚୟସିଦ୍ଧି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ସିଦ୍ଧ ଅନଙ୍ଗବଜ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଉପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଅଛି ।

ସଦା ପରହିତସୈବ ଚର୍ଯୟାକମ୍ପ୍ୟଚେତସା

ପର୍ଯୁପାସ୍ୟୋ ଜଗନ୍ନଥୋ ଗୁରୁଃ ସର୍ବାର୍ଥସିଦ୍ଧିଦ ଦଃ ॥

ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶ ଯାତ୍ରା

ମୂଳ ଲେଖା: ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ପାଳିତ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ

1. ଚନ୍ଦନ ଯାତ୍ରା: ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳ ତୃତୀୟା (ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟା): ଗନ୍ଧଲେପନ ଯାତ୍ରା
2. ସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା: ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଶୁକ୍ଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା: ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଜନ୍ମଦିନ, ଗଜ ବେଶ
3. ରଥଯାତ୍ରା: ଆଷାଢ଼ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱିତୀୟା: ରଥରେ ଆଡ଼ପ ମଣ୍ଡପ ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିରକୁ ବିଜେ କରନ୍ତି ୤
4. ହରିଶୟନ ଏକାଦଶୀ: ଆଷାଢ଼ ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀ: ବାହୁଡ଼ା ଏକାଦଶୀ ୤
5. କର୍କଟ ସଂକ୍ରାନ୍ତି: ଶ୍ରାବଣ କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱିତୀୟା: ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଯାତ୍ରା
6. ପାର୍ଶ୍ୱପରିବର୍ତ୍ତନ ଏକାଦଶୀ: ଭାଦ୍ରବ ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀ:
7. ହରି ଉତ୍ଥାପନ ଏକାଦଶୀ: କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀ: ଦେବୋତ୍ଥାନ ଏକାଦଶୀ ବା ପ୍ରବୋଧନ ଯାତ୍ରା୤
8. ପ୍ରାବରଣ ଷଷ୍ଠୀ: ମାର୍ଗଶିର ଶୁକ୍ଳ ଷଷ୍ଠୀ: ମୂଳକ ଷଷ୍ଠୀ/ ଓଢ଼ଣ ଷଷ୍ଠୀ / ଗୁହ ଷଷ୍ଠୀ : ଏହିଦିନ ଠାରୁ ଶୀତ ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରନ୍ତି୤
9. ଦେବାଭିଷେକ: ଫାଲ୍‌ଗୁନ ଶୁକ୍ଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା: ପୁଷ୍ୟାଭିଷେକ
10. ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି: ମାଘ କୃଷ୍ଣ ସପ୍ତମୀ: ଉତ୍ତରାୟଣ ଯାତ୍ରା
11. ଦୋଳୋତ୍ସବ (ବସନ୍ତୋତ୍ସବ): ଫାଲ୍‌ଗୁନ ଶୁକ୍ଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା
12. ଦମନକ ଲାଗି ବା ଦମନକ ଚୋରି: ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ

ଆଧାର

• Das, M.N. (ed.): Sidelights on History and Culture of Orissa, Cuttack, 1977.
• Eschmann, A., H. Kulke and G.C. Tripathi (Ed.): The Cult of Jagannātha and the Regional Tradition of Orissa, 1978, Manohar, Delhi.
• Hunter, W.W. Orissa: The Vicissitudes of an Indian Province under Native and British Rule, Vol. I, Chapter-III, 1872.
• Mahapatra, G.N.: Jagannātha in History and Religious Tradition, Calcutta, 1982.
• Mahapatra, K.N.: Antiquity of Jagannātha Puri as a place of pilgrimage, OHRJ, Vol.III, No.1, April, 1954, p. 17.
• Mahapatra, R.P.: Jaina Monuments of Orissa, New Delhi, 1984.
• Mishra, K.C.: The Cult of Jagannath, Firma K.L. Mukhopadhyaya, Calcutta, 1971.
• Mishra, K.C.: The Cult of Jagannath, Calcutta, 1971.
• Mohanty, B.: Patachitras of Orissa. (Study of Contemporary Textile Crafts of India). Ahmedabad, India: Calico Museum of Textiles, 1980.
• Mukherji, Prabhat: The History of Medieval Vaishnavism in Orissa, Calcutta, 1940.
• Padhi, B.M.: Daru Devata (Oriya), Cuttack, 1964.
• Panda, L.K.: Saivism in Orissa, New Delhi, 1985.
• Patnaik, H.S.: Lord Jagannath, His Temple, Cult and Festivals, New Delhi, 1994.
• Patnaik, N.: Sacred Geography of Puri : Structure and Organisation and Cultural Role of a Pilgrim Centre, Year: 2006, ISBN 81-7835-477-2
• Rajguru, S.N.: "Inscriptions of Jagannath Temple and Origin of Purushottam Jagannath" Vol.-I.
• Ray, B.L.: Studies in Jagannatha Cult, Classical Publishing Company, New Delhi, 1993.
• Ray, Dipti: Prataparudradeva, the last great Suryavamsi King of Orissa (A.D. 1497 to A.D .
• Research Journals Shri Jagannatha - Jyothih, (Vol-I to V).
• Sahu, N.K.: Buddhism in Orissa, Utkal University, 1958.
• Singh, N.K.: Encyclopaedia of Hinduism, Volume 1.
• Starza-Majewski, Olgierd M. L: The Jagannatha temple at Puri and its Deities, Amsterdam, 1983.
• Starza-Majewski, Olgierd Maria Ludwik: The Jagannatha Temple At Puri: Its Architecture, Art And Cult, E.J. Brill (Leiden and New York). [1993]
• Upadhyay, Arun Kumar: Vedic View of Jagannath: Series of Centre of Excellence in Traditional Shastras:10, Rashtriya Sanskrita Vidyapeetha, Tirupati-517507, AP. [2006]

ଅଧିକ ତଥ୍ୟ

• Jaganath temple, Official website
• http://rathjatra.nic.in/
• http://www.jagannathculture.com
• Shri Jagannath Swami Website
• Beshas (Appearances) of Lord Shri Jagannath
• http://www.Rathyatra.co.uk/
• http://www.jagannathtemplepuri.com/
• Appearance of Lord Jagannath