Jump to content

ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ

ଉଇକିପିଡ଼ିଆ‌ରୁ
(States and territories of Indiaରୁ ଲେଉଟି ଆସିଛି)

ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ
ସାଧାରଣ ସୂଚନା
ବର୍ଗସଂଘୀୟ ରାଜ୍ୟ
ଦେଶଭାରତ
ସଂଖ୍ୟା୨୮ଟି ରାଜ୍ୟ ଓ ୮ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ
ପ୍ରଶାସନରାଜ୍ୟ ସରକାର (ରାଜ୍ୟ) / କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର (କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ)
ଉପ-ବିଭାଜନଜିଲ୍ଲା
ଜନସଂଖ୍ୟା ପରିସର
ରାଜ୍ୟସିକ୍କିମ (ନ୍ୟୂନତମ) - ୬,୧୦,୫୭୭
ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ (ସର୍ବାଧିକ) - ୧୯,୯୮,୧୨,୩୪୧
କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ (ନ୍ୟୂନତମ) - ୬୪,୪୭୩
ଦିଲ୍ଲୀ (ସର୍ବାଧିକ) - ୧,୬୭,୮୭,୯୪୧
କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ପରିସର
ରାଜ୍ୟଗୋଆ (କ୍ଷୁଦ୍ରତମ) - ୩,୭୦୨ ବର୍ଗ କି.ମି.
ରାଜସ୍ଥାନ (ବୃହତ୍ତମ) - ୩,୪୨,୨୬୯ ବର୍ଗ କି.ମି.
କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ (କ୍ଷୁଦ୍ରତମ) - ୩୨ ବର୍ଗ କି.ମି.
ଲଦାଖ (ବୃହତ୍ତମ) - ୫୯,୧୪୬ ବର୍ଗ କି.ମି.

ଭାରତ ଏକ ସଂଘୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ର, ଯାହା ୨୮ଟି ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ୮ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ନେଇ ଗଠିତ। ମୋଟ ଉପରେ ଏହି ୩୬ଟି ଉପ-ଜାତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ ରହିଛି।[୧] ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପୁନଶ୍ଚ ଅନେକ ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି। ସମଗ୍ର ଭାରତରେ ସମୁଦାୟ ୭୮୪ଟି ଜିଲ୍ଲା ରହିଛି, ଯାହାର ଅଧୀନରେ ଆହୁରି ଅନେକ ପ୍ରଶାସନିକ ସ୍ତର ସ୍ଥିର କରାଯାଇଛି।[୨]

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଏବଂ ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ, ଭାରତର ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱୟଂଶାସିତ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ, ଯେଉଁଠାରେ ନିଜସ୍ୱ ରାଜ୍ୟ ସରକାର କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ରାଜ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ଆଇନଗତ କ୍ଷମତା, ରାଜ୍ୟ ସରକାର ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଏ। କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ସିଧାସଳଖ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୁଏ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସାଧାରଣତଃ ରାଜ୍ୟ ସ୍ତରୀୟ ସରକାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନଥାଏ, ମାତ୍ର କେତେକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ନିଜସ୍ୱ ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ ସରକାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି।

ରାଜ୍ୟ ସମୂହ

[ସମ୍ପାଦନା]

ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଭାରତର ୨୮ଟି ରାଜ୍ୟର ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି:

ମାନଚିତ୍ର ରାଜ୍ୟ ରାଜଧାନୀ ସ୍ଥାପନା ବର୍ଷ ଆୟତନ (କି.ମି.୨) ଜନସଂଖ୍ୟା (୨୦୧୧) ସାକ୍ଷରତା ହାର ମୁଖ୍ୟ ଭାଷା ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା (୨୦୨୬) ଲୋକ ସଭା ଆସନ
ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶଇଟାନଗର୧୯୮୭୮୩,୭୪୩୧୩,୮୨,୬୧୧୬୫.୩୮%ଇଂରାଜୀ୨୬୨
ଆସାମଦିସପୁର୧୯୫୦୭୮,୫୫୦୩,୧୧,୬୯,୨୭୨୭୨.୧୯%ଅସମୀୟା୩୫୧୪
ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶଅମରାବତୀ୧୯୫୬୧,୬୨,୯୭୫୪,୯୩,୮୬,୭୯୯୬୭.୦୨%ତେଲୁଗୁ୨୬୨୫
ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶଲକ୍ଷ୍ନୌ୧୯୫୦୨,୪୩,୨୯୬୧୯,୯୫,୮୧,୪୭୭୬୭.୬୮%ହିନ୍ଦୀ୭୫୮୦
ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡଡେରାଡୁନ୨୦୦୦୫୩,୫୬୬୧,୦୧,୧୬,୭୫୨୭୮.୮୨%ହିନ୍ଦୀ୧୭୫
ଓଡ଼ିଶାଭୁବନେଶ୍ୱର୧୯୩୬୧,୫୫,୮୨୦୪,୧୯,୪୭,୩୫୮୭୨.୮୭%ଓଡ଼ିଆ୩୦୨୧
କର୍ଣ୍ଣାଟକବେଙ୍ଗାଳୁରୁ୧୯୫୬୧,୯୧,୭୯୧୬,୧୧,୩୦,୭୦୪୭୫.୩୬%କନ୍ନଡ୩୧୨୮
କେରଳଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ୧୯୫୬୩୮,୮୬୩୩,୩୩,୮୭,୬୭୭୯୪.୦୦%ମାଲାୟାଲମ୧୪୨୦
ଗୁଜରାଟଗାନ୍ଧୀନଗର୧୯୬୦୧,୯୬,୦୨୪୬,୦୩,୮୩,୬୨୮୭୮.୦୩%ଗୁଜରାଟୀ୩୩୨୬
ଗୋଆପାଣାଜୀ୧୯୮୭୩,୭୦୨୧୪,୫୭,୭୨୩୮୮.୭୦%କୋଙ୍କଣୀ୨୨
ଛତିଶଗଡ଼ରାୟପୁର୨୦୦୦୧,୩୫,୧୯୪୨,୫୫,୪୦,୧୯୬୭୦.୨୮%ହିନ୍ଦୀ୩୩୧୧
ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡରାଞ୍ଚି୨୦୦୦୭୪,୬୭୭୩,୨୯,୬୬,୨୩୮୬୬.୪୧%ହିନ୍ଦୀ୨୪୧୪
ତାମିଲନାଡୁଚେନ୍ନାଇ୧୯୫୦୧,୩୦,୦୫୮୭,୨୧,୩୮,୯୫୮୮୦.୦୯%ତାମିଲ୩୮୩୯
ତେଲେଙ୍ଗାନାହାଇଦ୍ରାବାଦ୨୦୧୪୧,୧୨,୦୭୭୩,୮୦,୦୩,୬୭୪୬୬.୫୪%ତେଲୁଗୁ୩୩୧୭
ତ୍ରିପୁରାଅଗରତାଲା୧୯୭୨୧୦,୪୯୧୩୬,୭୧,୦୩୨୮୭.୨୨%ବଙ୍ଗଳା୮୨
ନାଗାଲାଣ୍ଡକୋହିମା୧୯୬୩୧୬,୫୭୯୧୯,୮୦,୬୦୨୭୯.୫୫%ଇଂରାଜୀ୧୬୧
ପଞ୍ଜାବଚଣ୍ଡୀଗଡ଼୧୯୬୬୫୦,୩୬୨୨,୭୭,୦୪,୨୩୬୭୫.୮୪%ପଞ୍ଜାବୀ୨୩୧୩
ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗକୋଲକାତା୧୯୪୭୮୮,୭୫୨୯,୧୩,୪୭,୭୩୬୭୬.୨୬%ବଙ୍ଗଳା୨୩୪୨
ବିହାରପାଟଣା୧୯୫୦୯୯,୨୦୦୧୦,୩୮,୦୪,୬୩୭୬୧.୮୦%ହିନ୍ଦୀ୩୮୪୦
ମଣିପୁରଇମ୍ଫାଲ୧୯୭୨୨୨,୩୪୭୨୭,୨୧,୭୫୬୭୬.୯୪%ମଇତେଇ୧୬୨
ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶଭୋପାଳ୧୯୫୬୩,୦୮,୨୫୨୭,୨୫,୯୭,୫୬୫୬୯.୩୨%ହିନ୍ଦୀ୫୫୨୯
ମହାରାଷ୍ଟ୍ରମୁମ୍ବାଇ୧୯୬୦୩,୦୭,୭୧୩୧୧,୨୩,୭୨,୯୭୨୮୨.୩୪%ମରାଠୀ୩୬୪୮
ମିଜୋରାମଆଇଜୋଲ୧୯୮୭୨୧,୦୮୧୧୦,୯୧,୦୧୪୯୧.୩୩%ମିଜୋ୧୧୧
ମେଘାଳୟଶିଲଂ୧୯୭୨୨୨,୭୨୦୨୯,୬୪,୦୦୭୭୪.୪୩%ଇଂରାଜୀ୧୨୨
ରାଜସ୍ଥାନଜୟପୁର୧୯୫୦୩,୪୨,୨୩୯୬,୮୬,୨୧,୦୧୨୬୬.୧୧%ହିନ୍ଦୀ୫୫୨୫
ସିକିମଗାଙ୍ଗଟକ୧୯୭୫୭,୦୯୬୬,୦୭,୬୮୮୮୧.୪୨%ନେପାଳୀ୬୧
ହରିଆଣାଚଣ୍ଡୀଗଡ଼୧୯୬୬୪୪,୨୧୨୨,୫୩,୫୩,୦୮୧୭୫.୫୫%ହିନ୍ଦୀ୨୨୧୦
ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶଶିମଲା୧୯୭୧୫୫,୬୭୩୬୮,୫୬,୫୦୯୮୨.୮୦%ହିନ୍ଦୀ୧୨୪

କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ସମୂହ

[ସମ୍ପାଦନା]

ଭାରତର ଏହି ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ସିଧାସଳଖ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ। ନିମ୍ନରେ ଭାରତର ୮ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା:

ମାନଚିତ୍ର କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ରାଜଧାନୀ ଆୟତନ (କି.ମି.୨) ଜନସଂଖ୍ୟା (ଅନୁମାନିତ) ସାକ୍ଷରତା ହାର
ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର୮,୨୪୯୪,୧୯,୯୭୮୮୬.୨୭%
ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼୧୧୪୧୩,୬୪,୦୦୦୮୬.୪୩%
ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ ଏବଂ ଡାମନ ଓ ଦିଉଡାମନ୬୦୩୭,୪୭,୦୦୦୮୨.୩୬%
ଦିଲ୍ଲୀନୂଆଦିଲ୍ଲୀ୧,୪୮୪୩,୩୮,୦୭,୦୦୦୮୮.୭୦%
ଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀରଶ୍ରୀନଗର / ଜାମ୍ମୁ୪୨,୨୪୧୧,୫୮,୬୭,୦୧୩୭୭.୩୦%
ଲଦାଖଲେହ / କାରଗିଲ୫୯,୧୪୬୩,୦୩,୯୨୮୭୪.୨୭%
ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପକବରତ୍ତୀ୩୨୬୯,୮୭୩୯୨.୨୮%
ପୁଡୁଚେରୀପୁଡୁଚେରୀ୪୮୩୧୬,୪୩,୦୦୦୮୬.୫୫%

କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ବିଭାଗ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ

[ସମ୍ପାଦନା]

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ ଅନୁଯାୟୀ କ୍ଷମତାକୁ ତିନୋଟି ତାଲିକାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ସଂଘ ସୂଚୀ (କେନ୍ଦ୍ର), ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ ଏବଂ ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ ।

ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା: କେନ୍ଦ୍ର ବନାମ ରାଜ୍ୟ
ବିଭାଗ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ (ସଂଘ ସୂଚୀ) ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ (ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ)
ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଓ ସୁରକ୍ଷା ସେନା, ନୌସେନା, ବାୟୁସେନା ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସୀମା ସୁରକ୍ଷା । ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଶାନ୍ତି ରକ୍ଷା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ପୋଲିସ ବାହିନୀ ।
ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର ଅନ୍ୟ ଦେଶ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ, ଚୁକ୍ତିନାମା ଏବଂ କୂଟନୀତି । କୌଣସି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦାୟିତ୍ୱ ନାହିଁ (କେନ୍ଦ୍ରର ନିୟମ ପାଳନ କରନ୍ତି) ।
ଅର୍ଥ ଓ ମୁଦ୍ରା ମୁଦ୍ରା ଛାପିବା, ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ଆୟକର । ବିକ୍ରୟ କର, ଜମି ରାଜସ୍ୱ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଅବକାରୀ ଶୁଳ୍କ ।
ପରିବହନ ଭାରତୀୟ ରେଳବାଇ, ଜାତୀୟ ରାଜପଥ ଏବଂ ବିମାନ ଚଳାଚଳ । ରାଜ୍ୟ ପରିବହନ ନିଗମ , ଗ୍ରାମ୍ୟ ରାସ୍ତା ଓ ପଞ୍ଚାୟତ ପଥ ।
ନ୍ୟାୟପାଳିକା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ପରିଚାଳନା । ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଓ ଜିଲ୍ଲା କୋର୍ଟ ।
ଲୋକସେବା ସର୍ବଭାରତୀୟ ସେବା । ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା ।

ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ :

[ସମ୍ପାଦନା]

ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଉଭୟ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ନିୟମ ପ୍ରଣୟନ କରିପାରିବେ:

  • ଶିକ୍ଷା: ବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ତରୀୟ ଶିକ୍ଷାଦାନ ।
  • ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ: ଡାକ୍ତରଖାନା ପରିଚାଳନା ଏବଂ ମହାମାରୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ।
  • ଅରଣ୍ୟ ଓ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ: ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ।
  • ବିବାହ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାର: ସାମାଜିକ ନିୟମାବଳୀ ଏବଂ ପଞ୍ଜୀକରଣ ।

ଇତିହାସ

[ସମ୍ପାଦନା]

ଭାରତର ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଜନର ଇତିହାସ ଅତି ପ୍ରାଚୀନ, ମାତ୍ର ଆଧୁନିକ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଭାଷା ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଆଧାରରେ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇଛି ।

ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ଐତିହାସିକ କ୍ରମବିକାଶ
ସମୟକାଳମୁଖ୍ୟ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ
ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତ
(୧୯୪୭ ପୂର୍ବରୁ)		 ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରେ ଭାରତ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଥିଲା: ପ୍ରଦେଶ ଯାହା ସିଧାସଳଖ ବ୍ରିଟିଶଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା ଏବଂ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ଯାହା ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା । ୧୯୩୬ରେ ଓଡ଼ିଶା ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ପ୍ରଥମ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଦେଶ ଭାବେ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା ।
ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ
(୧୯୪୭–୧୯୫୦)		 ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ସର୍ଦ୍ଦାର ବଲ୍ଲଭଭାଇ ପଟେଲଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ୫୬୨ଟି ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟକୁ ଭାରତ ସଂଘରେ ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । ୧୯୫୦ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କୁ ୪ଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା ।
ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ
(୧୯୫୬)		 ୧୯୫୩ରେ ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ ପ୍ରଥମ ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ଗଠିତ ହେଲା । ଏହାପରେ ୧୯୫୬ରେ ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ ପାରିତ ହେଲା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଦେଶକୁ ୧୪ଟି ରାଜ୍ୟ ଓ ୬ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ପୁନଃବିଭକ୍ତ କରାଗଲା ।
ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିଭାଜନ
(୧୯୬୦–୨୦୦୦)		 ୧୯୬୦: ବମ୍ବେ ପ୍ରଦେଶ ବିଭାଜିତ ହୋଇ ଗୁଜରାଟ ଓ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଗଠିତ ।
୧୯୬୬: ପଞ୍ଜାବରୁ ହରିୟାଣା ପୃଥକ ହେଲା ।
୨୦୦୦: ତିନୋଟି ନୂଆ ରାଜ୍ୟ ଗଠିତ: ଛତିଶଗଡ଼, ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ଏବଂ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ।
ଆଧୁନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ
(୨୦୧୪–ବର୍ତ୍ତମାନ)		 ୨୦୧୪: ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶରୁ ପୃଥକ ହୋଇ ତେଲେଙ୍ଗାନା ୨୯ତମ ରାଜ୍ୟ ହେଲା ।
୨୦୧୯: ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀରର ରାଜ୍ୟ ମାନ୍ୟତା ରଦ୍ଦ ହୋଇ ଏହାକୁ ଦୁଇଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (ଜମ୍ମୁ ଏବଂ କାଶ୍ମୀର ଓ ଲଦାଖ)ରେ ପରିଣତ କରାଗଲା ।
୨୦୨୦: ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ ଏବଂ ଡାମନ ଓ ଦିଉ ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା ।

ମୁଖ୍ୟ ମାଇଲଖୁଣ୍ଟ

[ସମ୍ପାଦନା]
  • ୧୯୩୬: ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଥମ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପ୍ରଦେଶ ।
  • ୧୯୫୩: ଫଜଲ ଅଲି କମିଶନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ପାଇଁ ସୁପାରିଶ ।
  • ୨୦୧୯: ଧାରା ୩୭୦ ଉଚ୍ଛେଦ ଏବଂ ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ପୁନର୍ଗଠନ ।

ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା

[ସମ୍ପାଦନା]

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ, ଦେଶରେ ଏକ ଦ୍ୱିସ୍ତରୀୟ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଚଳିତ । ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନ କରୁଥିବା ବେଳେ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ସିଧାସଳଖ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୁଅନ୍ତି ।

ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ଶାସନଗତ ପ୍ରଭେଦ
ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟରାଜ୍ୟକେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ
ସାମ୍ବିଧାନିକ ମୁଖ୍ୟ ରାଜ୍ୟପାଳ ଉପରାଜ୍ୟପାଳ କିମ୍ବା ପ୍ରଶାସକ
ପ୍ରଶାସନିକ ମୁଖ୍ୟ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ (ନିର୍ବାଚିତ) ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି (କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କ ଜରିଆରେ)
ବିଧାନସଭା ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟରେ ନିଜସ୍ୱ ବିଧାନସଭା ରହିଛି । କେବଳ ଦିଲ୍ଲୀ, ପୁଡୁଚେରୀ ଏବଂ ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀରରେ ବିଧାନସଭା ରହିଛି ।
ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀରେ ଥିବା ବିଷୟ ଉପରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ଆଇନ ଗଢ଼ିପାରିବେ । ସଂସଦ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣୀତ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପରିଚାଳିତ ହୁଅନ୍ତି ।
ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ସଂସଦର ଉଭୟ ସଦନ (ଲୋକ ସଭା ଓ ରାଜ୍ୟ ସଭା)ରେ ପ୍ରତିନିଧି ରହନ୍ତି । ସମସ୍ତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜ୍ୟ ସଭାରେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ନାହିଁ ।

ମୁଖ୍ୟ ଶାସନ ସଂସ୍ଥା

[ସମ୍ପାଦନା]
  • ରାଜ୍ୟ ସରକାର: ପ୍ରତି ରାଜ୍ୟର ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ତିନୋଟି ଅଙ୍ଗକୁ ନେଇ ଗଠିତ: ବିଧାୟିକା, କାର୍ଯ୍ୟପାଳିକା ଏବଂ ନ୍ୟାୟପାଳିକା ।
  • କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଭୂମିକା: କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକରେ ଗୃହ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ପ୍ରଶାସନିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାରେ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ ।
  • ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ: ଉଭୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପଞ୍ଚାୟତିରାଜ ଏବଂ ପୌରପାଳିକା ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ତୃଣମୂଳ ସ୍ତରରେ ଶାସନ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ ।

ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ଥିତି

[ସମ୍ପାଦନା]

ଭାରତ ବିଶ୍ୱର ସର୍ବାଧିକ ଜନସଂଖ୍ୟା ବିଶିଷ୍ଟ ଦେଶ ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସପ୍ତମ ବୃହତ୍ତମ ଦେଶ । ଦେଶର ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଟେ ।

ଭୌଗୋଳିକ ରୂପରେଖ

[ସମ୍ପାଦନା]
ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ତଥ୍ୟ
ବିଷୟସର୍ବବୃହତସର୍ବନିମ୍ନ
କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ରାଜସ୍ଥାନ (୩,୪୨,୨୩୯ ବର୍ଗ କିମି ) ଗୋଆ (୩,୭୦୨ ବର୍ଗ କିମି)
ଜନସଂଖ୍ୟା (୨୦୧୧-୨୦୨୪) ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ (~୨୪ କୋଟି) ସିକିମ (~୬.୯ ଲକ୍ଷ)
ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ ବିହାର (୧,୧୦୬ ବ୍ୟକ୍ତି/ବର୍ଗ କିମି) ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ (୧୭ ବ୍ୟକ୍ତି/ବର୍ଗ କିମି)
ସାକ୍ଷରତା ହାର କେରଳ (୯୪% +) ବିହାର (~୭୦%)

ଜନସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ପରିସଂଖ୍ୟାନ (ଅପଡେଟେଡ୍)

[ସମ୍ପାଦନା]
ଭାରତର ଜନସଂଖ୍ୟା ବିତରଣ ମାନଚିତ୍ର
  • ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ: ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଭାରତର ହାରାହାରି ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ ୯୪୩ ଥିବାବେଳେ, କେରଳରେ ଏହା ସର୍ବାଧିକ (୧୦୮୪) ଅଟେ ।
  • ସହରୀକରଣ: ତାମିଲନାଡୁ ଏବଂ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ସହରୀକୃତ ରାଜ୍ୟ ।
  • କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ: କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଲଦାଖ ସର୍ବବୃହତ ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦିଲ୍ଲୀ ସର୍ବବୃହତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ।

ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା

[ସମ୍ପାଦନା]
ଦିଗସୀମାବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରାଜ୍ୟ / କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ
ଉତ୍ତରହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳାଲଦାଖ, ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର, ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ
ଦକ୍ଷିଣଭାରତ ମହାସାଗରତାମିଲନାଡୁ (କନ୍ୟାକୁମାରୀ)
ପୂର୍ବବଙ୍ଗୋପସାଗରପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ, ଓଡ଼ିଶା, ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ
ପଶ୍ଚିମଆରବ ସାଗରଗୁଜରାଟ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ଗୋଆ

ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତା

[ସମ୍ପାଦନା]

ଭାରତ "ବିବିଧତା ମଧ୍ୟରେ ଏକତା"ର ଏକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉଦାହରଣ । ପ୍ରତିଟି ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ନିଜସ୍ୱ ଭାଷା, ପୋଷାକ, ଖାଦ୍ୟପେୟ ଏବଂ ପରମ୍ପରା ରହିଛି, ଯାହା ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିଥାଏ ।

ଭାରତର ରାଜ୍ୟଭିତ୍ତିକ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ
ସାଂସ୍କୃତିକ ଦିଗପ୍ରମୁଖ ଉଦାହରଣ ଓ ବିବରଣୀ
ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟ ଓଡ଼ିଶାର ଓଡ଼ିଶୀ, କେରଳର କଥକଳି, ତାମିଲନାଡୁର ଭାରତନାଟ୍ୟମ୍, ଆସାମର ସତ୍ରିୟା ଏବଂ ଉତ୍ତର ଭାରତର କଥକ ।
ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ ଓଡ଼ିଶାର ରଥଯାତ୍ରା, ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ଦୁର୍ଗା ପୂଜା, ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ଗଣେଶ ଚତୁର୍ଥୀ, କେରଳର ଓଣମ ଏବଂ ପଞ୍ଜାବର ବୈଶାଖୀ ।
ଭାଷାଗତ ବିବିଧତା ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନରେ ୨୨ଟି ଆଧିକାରିକ ଭାଷା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ଉତ୍ତରରେ ହିନ୍ଦୀ, ଦକ୍ଷିଣରେ ଦ୍ରାବିଡ଼ ଭାଷାଗୋଷ୍ଠୀ (ତାମିଲ, ତେଲୁଗୁ, କନ୍ନଡ, ମାଲାୟାଲାମ) ଏବଂ ପୂର୍ବରେ ଓଡ଼ିଆ ଓ ବଙ୍ଗାଳୀ ପ୍ରମୁଖ ।
ଖାଦ୍ୟଶୈଳୀ ଦକ୍ଷିଣର ଇଡ୍‌ଲି-ଦୋସା, ପଞ୍ଜାବର ମକ୍କେ ଦି ରୋଟି, ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ମାଛ ଭାତ ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପଖାଳ ଓ ରସଗୋଲା ।
ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ଓଡ଼ିଶାର ପଟ୍ଟଚିତ୍ର, ରାଜସ୍ଥାନର ବାନ୍ଧନୀ ଶାଢ଼ୀ, କାଶ୍ମୀରର ପଶ୍ମିନା ଶଲ୍ ଏବଂ ଗୁଜରାଟର କଚ୍ଛି କାମ ।

ୟୁନେସ୍କୋ (UNESCO) ଐତିହାସିକ ସ୍ଥଳ

[ସମ୍ପାଦନା]
ଓଡ଼ିଶାର କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର

ଭାରତର ପ୍ରତିଟି କୋଣରେ ୟୁନେସ୍କୋ ଦ୍ୱାରା ମାନ୍ୟତା ପ୍ରାପ୍ତ ଅନେକ ବିଶ୍ୱ ଐତିହାସିକ ସ୍ଥଳ ରହିଛି ।

  • ସ୍ଥାପତ୍ୟ: ଓଡ଼ିଶାର କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର, ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର ତାଜମହଲ ଏବଂ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ଖଜୁରାହୋ ମନ୍ଦିର ।
  • ପ୍ରାକୃତିକ ଐତିହ୍ୟ: ଆସାମର କାଜିରଙ୍ଗା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଏବଂ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ସୁନ୍ଦରବନ ।

କ୍ଷମତା ବିଭାଜନ ଓ ସମ୍ବିଧାନ

[ସମ୍ପାଦନା]

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ ଅନୁଯାୟୀ, କେନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଧାନିକ କ୍ଷମତାକୁ ତିନୋଟି ସୂଚୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।

ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ: କ୍ଷମତା ବଣ୍ଟନ
ସୂଚୀର ନାମକ୍ଷମତାଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ବିଷୟ (ଉଦାହରଣ)
ସଂଘ ସୂଚୀ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ପ୍ରତିରକ୍ଷା, ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର, ରେଳବାଇ, ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ଏବଂ ଜାତୀୟ ରାଜପଥ ।
ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ପୋଲିସ, ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, କୃଷି, ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ ଏବଂ ବଜାର ।
ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ଶିକ୍ଷା, ଜଙ୍ଗଲ, ବିବାହ ଓ ବିବାହ ବିଚ୍ଛେଦ, ଏବଂ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସଂରକ୍ଷଣ ।

ଅବଶିଷ୍ଟ କ୍ଷମତା

[ସମ୍ପାଦନା]

ଯେଉଁ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଏହି ତିନୋଟି ସୂଚୀରେ ଉଲ୍ଲେଖ ନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରିବାର କ୍ଷମତା କେବଳ ସଂସଦ ବା କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପାଖରେ ରହିଥାଏ ।

ଆଧାର

[ସମ୍ପାଦନା]
  1. ↑ "States and Union Territories". Know India Programme. Archived from the original on 18 ଅଗଷ୍ଟ 2017. Retrieved 21 ଅପ୍ରେଲ 2020.
  2. ↑ "Local Government Directory, Government of India". ଭାରତ ସରକାର. 21 ଜୁନ 2024. Archived from the original on 25 ଜୁନ 2024. Retrieved 21 ଜୁନ 2024.

ବାହାର ସ୍ରୋତ

[ସମ୍ପାଦନା]
"https://or.wikipedia.org/w/index.php?title=ଭାରତର_ରାଜ୍ୟ_ଓ_କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ_ଅଞ୍ଚଳ&oldid=596084"ରୁ ଅଣାଯାଇଅଛି