ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ

ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ Andaman and Nicobar Islands
ଭାରତର କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ
ଉପର-ଡାହାଣରୁ ଘଣ୍ଟାକଣ୍ଟା ଦିଗରେ: ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି; ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନସ୍ଥିତ ରୋସ୍ ଦ୍ୱୀପ; ନୀଲ ଦ୍ୱୀପର ବେଳାଭୂମି; ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ସ୍ଥିତ ସେଲୁଲାର ଜେଲ; ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର; ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜସ୍ଥିତ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପ ।
Seal
Motto(s):  "ସତ୍ୟମେବ ଜୟତେ" (ସତ୍ୟର ହିଁ ଜୟ ହୁଏ)
Coordinates: 11.68°N 92.72°E / 11.68; 92.72
ଦେଶ	India
ଅଞ୍ଚଳ	ପୂର୍ବ ଭାରତ
ଗଠନ	୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬
ରାଜଧାନୀ ଓ ବୃହତ୍ତମ ସହର	ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍
ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା	୩ ଗୋଟି
Government
• ଉପରାଜ୍ୟପାଳ	ଆଡମିରାଲ (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ) ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜୋଶୀ
• ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ	ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣ କୁମାର, ଆଇ.ଏ.ଏସ୍.
• ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ	୧ ଗୋଟି ଆସନ (ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ରାୟ, ଭାଜପା)
• ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ	କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଖଣ୍ଡପୀଠ)
Area
• ସମୁଦାୟ	8249 km2 (3,185 sq mi)
• Rank	୨୯ତମ
Highest elevation (ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ (Saddle Peak))	732 m (2,402 ft)
Population  (୨୦୧୧ ଜନଗଣନା)
• Total	୩୮୦୫୮୧
• Rank	୩୪ତମ
• Density	46/km2 (120/sq mi)
Demonym(s)	ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ନିକୋବରୀ
ସରକାରୀ ଭାଷା
• ଆଧିକାରିକ	ହିନ୍ଦୀ, ଇଂରାଜୀ
• ପ୍ରମୁଖ କଥିତ ଭାଷା	ବଙ୍ଗାଳୀ, ତାମିଲ, ତେଲୁଗୁ
Time zone	UTC+05:30 (IST)
ISO 3166 code	IN-AN
ଯାନବାହାନ ପଞ୍ଚୀକରଣ	AN
ମାନବ ବିକାଶ ସୂଚକାଙ୍କ	୦.୭୦୬ (ଉଚ୍ଚ) (୨୦୨୨)
ସାକ୍ଷରତା ହାର	୯୧.୧% (୨୦୨୪)
ରାଜକୀୟ ପଶୁ	ଡୁଗୋଙ୍ଗ୍ (Dugong)
ରାଜକୀୟ ପକ୍ଷୀ	ଆଣ୍ଡାମାନ କାଠ ପାରା
ରାଜକୀୟ ବୃକ୍ଷ	ଆଣ୍ଡାମାନ ପଦୌକ
Website	andaman.gov.in

ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ । ଏହା ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେଇ ଗଠିତ, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ଜନବସତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ: ଉତ୍ତରରେ ଥିବା ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରେ ଥିବା ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ । ଉଭୟ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ୍ ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି । ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ତଥା ସର୍ବବୃହତ୍ ସହର ହେଉଛି ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା), ଏହା ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡର ସହର ଚେନ୍ନାଇଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧,୧୯୦ କି.ମି. ଏବଂ କୋଲକାତାଠାରୁ ୧,୨୫୫ କି.ମି. ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପଶ୍ଚିମରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଏବଂ ପୂର୍ବରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର ରହିଛି । ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବରର ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ (6°45'10" ଉତ୍ତର ଏବଂ 93°49'36" ପୂର୍ବ) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଭାରତର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ ।

ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସାମୁଦ୍ରିକ ସୀମା ଦକ୍ଷିଣରେ ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ (ପ୍ରାୟ ୧୬୫ କି.ମି. ଦୂର), ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ ମିଆଁମାର (୨୮୦ କି.ମି.) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବରେ ଥାଇଲାଣ୍ଡ (୬୫୦ କି.ମି.) ସହିତ ଲାଗିଛି । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସମୁଦାୟ ଭୂଭାଗର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଏବଂ ୨୦୧୧ ଭାରତୀୟ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଅଟେ । ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ଏହାକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ନିକୋବର, ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ, ଯାହାର ସଦର ମହକୁମା ଯଥାକ୍ରମେ କାର୍ ନିକୋବର, ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଏବଂ ମାୟାବନ୍ଦରଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ।

ଆନୁବଂଶିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣାପଡ଼ିଛି ଯେ, ଆଣ୍ଡାମାନର ମୂଳ ଅଧିବାସୀମାନେ ୩୦,୦୦୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ପୂର୍ବେ, ଅର୍ଥାତ୍ ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରେ (Middle Paleolithic), ଅନ୍ୟ ମାନବ ସଭ୍ୟତାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଏଠାରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ । ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭାରତର ଚୋଳ ରାଜାମାନେ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆରେ ନିଜର ନୌସେନା ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ଏକ ସାମରିକ ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମ ୟୁରୋପୀୟ ଭାବରେ ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କୀୟ) ନାବିକମାନେ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ ଏବଂ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଏହା ବ୍ରିଟିଶ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଅଧୀନକୁ ଆସିଥିଲା । ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ କିଛି କାଳ ପାଇଁ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିଲା । ୧୯୪୭ରେ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଭାରତର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା ଏବଂ ୧୯୫୦ରେ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଲାଗୁ ହେବା ପରେ ଏହାକୁ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା ।

ସାମରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହା ଭାରତ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏଠାରେ 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ' ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହାକି ଭାରତୀୟ ସେନାବାହିନୀ, ବାୟୁସେନା ଏବଂ ନୌସେନାର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ଭୌଗୋଳିକ କମାଣ୍ଡ ଅଟେ । ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ହିନ୍ଦୀ ଏବଂ ଇଂରାଜୀର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଙ୍ଗାଳୀ, ତାମିଲ ଏବଂ ତେଲୁଗୁ ଭାଷା ବହୁଳ ଭାବରେ କଥିତ । ଦ୍ୱୀପର ସ୍ଥାନୀୟ ଆଦିବାସୀମାନେ ଆଣ୍ଡାମାନୀ କିମ୍ବା ନିକୋବରୀ ଭାଷା ପରିବାରର ବିଭିନ୍ନ ଭାଷା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ଏଠାରେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ଥିବାବେଳେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଏବଂ ଇସଲାମ୍ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଉପସ୍ଥିତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ସେଣ୍ଟିନେଲ୍ ଦ୍ୱୀପରେ 'ସେଣ୍ଟିନେଲୀ ଜନଜାତି' ବାସ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଧୁନିକ ବିଶ୍ୱଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ହୋଇ ଏକାନ୍ତରେ ଜୀବନଯାପନ କରୁଛନ୍ତି ।

ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତିଗତ ଅର୍ଥ

ହିନ୍ଦୁ ମହାକାବ୍ୟ ରାମାୟଣର ଭଗବାନ ହନୁମାନଙ୍କ ନାମ ଅନୁସାରେ 'ଆଣ୍ଡାମାନ' ନାମଟି 'ହନ୍ଦୁମାନ' ଶବ୍ଦରୁ ଆସିଥାଇପାରେ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ମାଳୟ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ସମାନ ନାମରେ ଡାକୁଥିଲେ । ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ବିଦେଶୀ ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନେ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ନାମରେ ନାମିତ କରିଥିଲେ; ଯେପରିକି ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭୂଗୋଳବିତ୍ ଟଲେମି ଏହାକୁ 'ଅଙ୍ଗଡେମାନ୍' ଏବଂ ୧୩ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ମାର୍କୋ ପୋଲୋ ଏହାକୁ 'ଅଙ୍ଗମାନିଆନ୍' ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିଲେ ।

'ନିକୋବର' ନାମଟି ମୁଖ୍ୟତଃ ତାମିଲ ଭାଷାର ଶବ୍ଦ 'ନକ୍କାବରମ' (Nakkavaram) ରୁ ଆସିଛି, ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି "ଉଲଗ୍ନ ବା ଖୋଲା ଭୂମି" । ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଆରବ ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନେ ଏହାକୁ 'ଲାନ୍ଖାବଟସ୍' ବୋଲି କହୁଥିଲେ, ଯାହା ସମ୍ଭବତଃ ତାମିଲ ନାମର ଏକ ଅପଭ୍ରଂଶ । ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସଂସ୍କୃତ ଗ୍ରନ୍ଥ କଥାସରିତସାଗରରେ ଏହାକୁ 'ନାରିକେଳ ଦ୍ୱୀପ' (ନଡ଼ିଆର ଦ୍ୱୀପ) ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଚୀନ ପରିବ୍ରାଜକମାନେ ଏହାକୁ 'ଲୋ-ଜାନ୍-କୁଓ' ବୋଲି କହୁଥିଲେ, ଯାହା ମଧ୍ୟ 'ନକ୍କାବରମ' ଶବ୍ଦର ଚୀନ ଅନୁବାଦ ଅଟେ ।

ଇତିହାସ

ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଇତିହାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ । ବହୁ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ଭୂଖଣ୍ଡ ବାହ୍ୟ ଜଗତଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ରହିଥିଲା । ଏଠାରେ ବାସ କରୁଥିବା ଆଦିମ ଜନଜାତିମାନେ (ଯଥା: ସେଣ୍ଟିନେଲି, ଜାରୱା, ଓଙ୍ଗେ ଆଦି) ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରୁ ଏଠାରେ ନିଜର ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ବଜାୟ ରଖିଛନ୍ତି । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ, ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନାଧୀନ ହୋଇ ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଇତିହାସରେ ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଏବଂ ହୃଦୟବିଦାରକ ଅଧ୍ୟାୟ ଯୋଡ଼ିଥିଲା । ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ କୁଖ୍ୟାତ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍ ଏବଂ ନେତାଜୀ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ ପରିଣତ କରିଛି ।

ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି:

କ୍ରମ	ସମୟକାଳ	ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ
୧	୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ	ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନୌଘାଟି: ଆଦିମ ଜନଜାତିଙ୍କ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ବସବାସ ପରେ, ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପ୍ରଥମ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଚୋଳ ନିଜର ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆ (ଶ୍ରୀବିଜୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ) ଅଭିଯାନ ସମୟରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନୌସେନା ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ । ଚୋଳମାନେ ଏହାକୁ 'ତିମାଇତ୍ତିଭୁ' ଏବଂ ପରେ 'ନକ୍କାଭରମ୍' (ଅର୍ଥାତ୍ ଉଲଗ୍ନ ଲୋକଙ୍କ ଦେଶ, ଯେଉଁଥିରୁ ଆଜିର 'ନିକୋବର' ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତି) ବୋଲି ଅଭିହିତ କରୁଥିଲେ ।
୨	୧୭୫୫ – ୧୮୬୮	ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ: ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ଡେନିସ୍ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀର ଆଗମନ ଘଟିଥିଲା । ସେମାନେ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ବସତି ସ୍ଥାପନ କରି ଏହାର ନାମ 'ନ୍ୟୁ ଡେନମାର୍କ' (ପରେ ଫ୍ରେଡେରିକ୍ସ ଆଇଲାଣ୍ଡସ୍) ରଖିଥିଲେ । ତେବେ ଭୟଙ୍କର ମ୍ୟାଲେରିଆ ରୋଗର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କାରଣରୁ ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ଏହି ବସତି ଛାଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ । ଶେଷରେ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଡେନିସ୍ ସରକାର ନିଜର ସମସ୍ତ ଅଧିକାରକୁ ବ୍ରିଟିଶ୍ ପ୍ରଶାସନ ନିକଟରେ ବିକ୍ରି କରିଦେଇଥିଲେ ।
୩	୧୭୮୯ – ୧୯୪୧	ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନ ଓ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍: ୧୭୮୯ରେ ଲେଫ୍ଟନାଣ୍ଟ ଆର୍କିବାଲ୍ଡ ବ୍ଲେୟାରଙ୍କ ଅଧୀନରେ ପ୍ରଥମ ବ୍ରିଟିଶ୍ ବସତି ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା । ୧୮୫୭ର ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ବା ସିପାହୀ ବିଦ୍ରୋହ ପରେ, ୧୮୫୮ରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାର ବିଦ୍ରୋହୀମାନଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ ଦେବା ପାଇଁ ଏଠାରେ ଏକ ବନ୍ଦୀଶାଳା ('କଳାପାଣି') ସ୍ଥାପନ କଲେ । ୧୯୦୬ରେ କୁଖ୍ୟାତ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍ ନିର୍ମାଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବୀର ସାବରକର, ବଟୁକେଶ୍ୱର ଦତ୍ତଙ୍କ ଭଳି ଅସଂଖ୍ୟ ସଂଗ୍ରାମୀଙ୍କୁ ଅକଥନୀୟ ଅତ୍ୟାଚାର ସହିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା ।
୪	୧୯୪୨ – ୧୯୪୫	ଜାପାନୀ ଅଧିକାର ଓ ଆଜାଦ୍ ହିନ୍ଦ୍ ଫୌଜ: ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଦଖଲ କରିଥିଲା । ୩୦ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୪୩ରେ ନେତାଜୀ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରଠାରେ ଆଜାଦ ହିନ୍ଦ୍ ଫୌଜର ସ୍ୱାଧୀନ ପତାକା ଉତ୍ତୋଳନ କରି ଏକ ଐତିହାସିକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ । ସେ ଆଣ୍ଡାମାନକୁ 'ଶହୀଦ୍ ଦ୍ୱୀପ' ଏବଂ ନିକୋବରକୁ 'ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ' ନାମରେ ନାମିତ କରିଥିଲେ । ୧୯୪୫ରେ ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଏହା ପୁନର୍ବାର ବ୍ରିଟିଶ୍ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଆସିଲା ।
୫	୧୯୪୭ – ୧୯୫୬	ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ମାନ୍ୟତା: ୧୯୪୭ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନରୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇବା ପରେ ଏହା ଭାରତୀୟ ସଂଘର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା । ୧୯୫୦ରେ ନୂତନ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ 'ଭାଗ-ଘ' (Part D) ରାଜ୍ୟ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦିଆଗଲା ଏବଂ ପରେ ସୀମା ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ ଆଧାରରେ ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ରେ ଏହାକୁ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ 'କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ' ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରାଗଲା ।
୬	୨୦୦୪ – ବର୍ତ୍ତମାନ	ସୁନାମୀ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଓ ନୂତନ ନାମକରଣ: ୨୬ ଡିସେମ୍ବର ୨୦୦୪ର ଭୟଙ୍କର ସୁମାତ୍ରା ଭୂମିକମ୍ପ ଯୋଗୁଁ ଆସିଥିବା ସୁନାମୀରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ବ୍ୟାପକ କ୍ଷୟକ୍ଷତି ଘଟିଥିଲା ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିଲେ । ନିକଟ ଅତୀତରେ ଭାରତ ସରକାର ଉପନିବେଶବାଦର ଚିହ୍ନକୁ ଲିଭାଇବା ପାଇଁ ଅନେକ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଛନ୍ତି । ୨୦୧୮ରେ ରୋସ୍, ନୀଲ୍ ଏବଂ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପର ନାମ ବଦଳାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପ୍ରଶାସନିକ କେନ୍ଦ୍ର ତଥା ରାଜଧାନୀ 'ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର'ର ନାମ ବଦଳାଇ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବରେ 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଛି ।

ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥାନ

ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଭାରତୀୟ ମହାସାଗରର ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଏବଂ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗରର ମିଳନ ସ୍ଥଳରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହା ଏକ ବିଶାଳ ଦ୍ୱୀପ ଶୃଙ୍ଖଳା, ଯାହାକି ଉତ୍ତରରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ପ୍ରାୟ ୮୦୦ କିଲୋମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ନେଇ ଗଠିତ - ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଥିବା 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ଥିବା 'ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' । ଏହି ଦୁଇ ଦ୍ୱୀପ ଗୋଷ୍ଠୀ ପରସ୍ପରଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ପଥ ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ 'ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ' (Ten Degree Channel) କୁହାଯାଏ (କାରଣ ଏହା ୧୦° ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶରେ ଅବସ୍ଥିତ) । ଭୌଗୋଳିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହି ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତରେ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବୁଡ଼ି ରହିଥିବା ଏକ ବିଶାଳ ପର୍ବତମାଳାର ଉପରିଭାଗ ଅଟନ୍ତି, ଯାହାକି ମିଆଁମାରର ଆରାକାନ୍ ୟୋମା (Arakan Yoma) ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀର ଏକ ସମ୍ପ୍ରସାରଣ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ।

ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି:

କ୍ରମ	ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ	ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ
୧	ଆୟତନ ଓ ଦ୍ୱୀପ ସଂଖ୍ୟା	ସମଗ୍ର କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସମୁଦାୟ ଆୟତନ ହେଉଛି ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର । ଏଥିରେ ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଛୋଟ-ବଡ଼ ଦ୍ୱୀପ ଏବଂ ଶିଳାଖଣ୍ଡ ରହିଛି, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ମନୁଷ୍ୟ ବସବାସ କରୁଛନ୍ତି । ଆଣ୍ଡାମାନ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ସର୍ବାଧିକ ଅଞ୍ଚଳ (ପ୍ରାୟ ୬,୪୦୮ ବର୍ଗ କି.ମି.) ଥିବାବେଳେ ନିକୋବର ଗୋଷ୍ଠୀର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୧,୮୪୧ ବର୍ଗ କି.ମି. ଅଟେ ।
୨	ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ	ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ (Saddle Peak) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ, ଯାହାର ଉଚ୍ଚତା ସମୁଦ୍ର ପତନଠାରୁ ୭୩୨ ମିଟର (୨,୪୦୨ ଫୁଟ) । ସେହିପରି ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ଥିବା 'ମାଉଣ୍ଟ ଥୁଲିଅର୍' (Mount Thullier) ହେଉଛି ନିକୋବରର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ (୬୪୨ ମିଟର) ।
୩	ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି	ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୩୫ କି.ମି. ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ ବ୍ୟାରେନ୍ ଦ୍ୱୀପ (Barren Island) ହେଉଛି ଭାରତ ତଥା ସମଗ୍ର ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆର ଏକମାତ୍ର ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ 'ନାର୍କୋଣ୍ଡମ୍ ଦ୍ୱୀପ' ଏକ ସୁପ୍ତ ଆଗ୍ନେୟଗିରି ଅଟେ ।
୪	ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ	ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ (Indira Point) ହେଉଛି କେବଳ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ନୁହେଁ, ବରଂ ସମଗ୍ର ଭାରତବର୍ଷର ଭୌଗୋଳିକ ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ୨୦୦୪ ସୁନାମୀ ସମୟରେ ଏହି ବିନ୍ଦୁର ଅଧିକାଂଶ ଅଂଶ ସମୁଦ୍ର ଗର୍ଭରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ତଥାପି ଏହାର ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ଭୌଗୋଳିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଅତୁଟ ରହିଛି ।
୫	ଜଳବାୟୁ	ବିଷୁବ ରେଖା ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟତଃ 'ଉଷ୍ମ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜଳବାୟୁ' ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏଠାରେ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଓ ଶୀତ ଋତୁ ମଧ୍ୟରେ ତାପମାତ୍ରାର ବିଶେଷ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏନାହିଁ; ବର୍ଷସାରା ତାପମାତ୍ରା ୨୩°C ରୁ ୩୧°C ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ରହେ । ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ତଥା ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ମୌସୁମୀ ପ୍ରବାହ କାରଣରୁ ଏଠାରେ ମେ' ମାସରୁ ନଭେମ୍ବର ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଚୁର ବୃଷ୍ଟିପାତ ହୋଇଥାଏ ।
୬	ପରିବେଶ ଓ ଅରଣ୍ୟ	ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରାୟ ୮୬.୨% ଭୂଭାଗ ଘଞ୍ଚ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବୃଷ୍ଟିଅରଣ୍ୟ (Tropical Rainforest) ଏବଂ ହେନ୍ତାଳ ବନ (Mangroves) ଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ । ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିବା କାରଣରୁ ଏଠାରେ ଅନେକ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତିର (Endemic) ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି । ଏହା ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବବିବିଧତା ବିଶେଷ କରି ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି (Coral Reefs) ପାଇଁ ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।

ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ତଥ୍ୟ

ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ସାମାଜିକ ଗଠନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ ଅଟେ। ଏହାକୁ 'ମିନି ଇଣ୍ଡିଆ' ବା 'କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାରତ' ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏଠାରେ ସମଗ୍ର ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଆସିଥିବା ଲୋକମାନେ ଏକତ୍ର ବସବାସ କରନ୍ତି। ୨୦୧୧ ମସିହାର ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଥିବାବେଳେ, ମଇ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ସାମ୍ପ୍ରତିକ ସରକାରୀ ଆକଳନ (ଜାତୀୟ ଜନସଂଖ୍ୟା ଆୟୋଗ ଏବଂ IIMAD ରିପୋର୍ଟ) ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ପ୍ରାୟ ୪.୧୫ ଲକ୍ଷରୁ ୪.୨୧ ଲକ୍ଷରେ ପହଞ୍ଚିଛି। ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ— ପ୍ରଥମଟି ହେଉଛି ଆଧୁନିକ ମୂଳ ସ୍ରୋତର ଅଧିବାସୀ (ଯେଉଁମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଛନ୍ତି) ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ଆଦିମ ସ୍ଥାନୀୟ ଜନଜାତି (ଯେଉଁମାନେ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ସ୍ଥାନର ପ୍ରକୃତ ବାସିନ୍ଦା ଅଟନ୍ତି)।

ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଲୋକସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ଆନୁଷଙ୍ଗିକ ତଥ୍ୟର ତୁଳନାତ୍ମକ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି:

କ୍ରମ	ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ଦିଗ	୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ	ସଦ୍ୟତମ ସ୍ଥିତି ଓ ଆକଳନ (ମଇ ୨୦୨୬)
୧	ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା	୩,୮୦,୫୮୧	ପ୍ରାୟ ୪,୧୫,୦୦୦ ରୁ ୪,୨୧,୦୦୦ ମଧ୍ୟରେ
୨	ଲିଙ୍ଗଗତ ବଣ୍ଟନ	ପୁରୁଷ: ୨,୦୨,୮୭୧ ମହିଳା: ୧,୭୭,୭୧୦	ପୁରୁଷ: ପ୍ରାୟ ୨.୨ ଲକ୍ଷ ମହିଳା: ପ୍ରାୟ ୧.୯୫ ଲକ୍ଷ
୩	ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ	୮୭୬ (ପ୍ରତି ୧୦୦୦ ପୁରୁଷରେ ମହିଳା)	ସାମାନ୍ୟ ସୁଧାର ସହ ପ୍ରାୟ ୮୮୦-୮୯୦ ଆକଳନ
୪	ସାକ୍ଷରତା ହାର	ମୋଟ: ୮୬.୬୩% (ପୁରୁଷ: ୯୦.୨୭%, ମହିଳା: ୮୨.୪୩%)	ମୋଟ: ୯୧.୧% (ସମ୍ପ୍ରତିକ PLFS ରିପୋର୍ଟ ଆଧାରରେ)
୫	ଜନବସତି ଅନୁପାତ	ସହରାଞ୍ଚଳ: ୩୭.୭% ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ: ୬୨.୩%	ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ପ୍ରକଳ୍ପ ଓ ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶ କାରଣରୁ ସହରୀକରଣ ହାରରେ କ୍ରମାଗତ ବୃଦ୍ଧି
୬	ଧର୍ମଗତ ବିଭାଜନ	ହିନ୍ଦୁ (୬୯.୪୫%), ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ (୨୧.୨୮%), ମୁସଲମାନ (୮.୫୨%)	ଅନୁପାତ ପ୍ରାୟତଃ ସମାନ ରହିଛି
୭	ସର୍ବାଧିକ କଥିତ ଭାଷା	ବଙ୍ଗାଳୀ (~୨୮.୪%), ହିନ୍ଦୀ (~୧୯.୨%), ତାମିଲ (~୧୫.୨%), ତେଲୁଗୁ (~୧୩.୨%)	ବଙ୍ଗାଳୀ ଏବଂ ହିନ୍ଦୀ ଭାଷାଭାଷୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ସର୍ବାଧିକ, ଏହା ସହିତ ଇଂରାଜୀର ବହୁଳ ବ୍ୟବହାର
୮	ଆଦିମ ଜନଜାତି (PVTGs)	ସେଣ୍ଟିନେଲୀ, ଜାରୱା, ଓଙ୍ଗେ, ମହାନ୍ ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ଶୋମ୍ପେନ୍ ଓ ନିକୋବରୀ	ସେଣ୍ଟିନେଲୀମାନେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ଅଟନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଜନଜାତିଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରତି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଧ୍ୟାନ

ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍ ଅଟେ (୨୦୧୧ ସୁଦ୍ଧା ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ପିଛା ମାତ୍ର ୪୬ ଜଣ)। ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହାତକୁ ନିଆଯାଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ବୃହତ୍ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଓ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ପ୍ରକଳ୍ପ କାରଣରୁ ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ଅନେକ ବୃତ୍ତିଗତ କର୍ମଚାରୀ ଏବଂ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖାଦେଇଛି, ଯାହାକି ଆଗାମୀ ଦଶନ୍ଧିରେ ଏହାର ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ରୂପରେଖରେ ଏକ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବାର ସମ୍ଭାବନା ରଖେ।

ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜନୀତି

ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (Union Territory) । ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୨୩୯ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କୌଣସି ବିଧାନସଭା ବା ନିର୍ବାଚିତ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ନାହାନ୍ତି । ଏହାର ସମସ୍ତ ପ୍ରଶାସନିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଯୁକ୍ତ ଏକ 'ଉପରାଜ୍ୟପାଳ' (Lieutenant Governor) ଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଅଟେ, ଯିଏକି କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବରେ ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ଶାସନଭାର ତୁଲାନ୍ତି । ଦୈନନ୍ଦିନ ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣରେ ତାଙ୍କୁ ସହାୟତା କରିବା ପାଇଁ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ 'ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ' ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି ।

ବିଚାର ବିଭାଗୀୟ (Judiciary) କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ନିଜସ୍ୱ କୌଣସି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ନରଖି, 'କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ' (Calcutta High Court) ର ଅଧୀନରେ ଆସେ । ଆଇନଗତ ସୁବିଧା ପାଇଁ ରାଜଧାନୀ ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା) ଠାରେ କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ଖଣ୍ଡପୀଠ (Circuit Bench) ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି ।

ରାଜନୈତିକ ସ୍ତରରେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରୁ ସମଗ୍ର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରିବା ପାଇଁ କେବଳ ଜଣେ ମାତ୍ର ସାଂସଦ (Member of Parliament) ଭାରତୀୟ ଲୋକ ସଭାକୁ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ସୁଶାସନ ପାଇଁ ସମଗ୍ର ଭୂଭାଗକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲା ଜଣେ ଡେପୁଟି କମିଶନରଙ୍କ (ଜିଲ୍ଲାପାଳ) ଅଧୀନରେ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ । ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ପଞ୍ଚାୟତରାଜ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିବାବେଳେ ସହରାଞ୍ଚଳ ପ୍ରଶାସନ ପାଇଁ ପୌରପରିଷଦ ଗଠନ କରାଯାଇଛି ।

ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଶାସନିକ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଢାଞ୍ଚାକୁ ସବିଶେଷ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି (ମଇ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ଅଦ୍ୟତନ):

କ୍ରମ	ବିଭାଗ	ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ
୧	ଶାସନ ପ୍ରଣାଳୀ	କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (ଏଠାରେ କୌଣସି ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ବା ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ନାହାନ୍ତି) ।
୨	ବର୍ତ୍ତମାନର ଉପରାଜ୍ୟପାଳ	ଆଡମିରାଲ (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ) ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜୋଶୀ (ଅକ୍ଟୋବର ୨୦୧୭ ମସିହାରୁ ଦାୟିତ୍ୱରେ)
୩	ବର୍ତ୍ତମାନର ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ	ଶ୍ରୀ ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣ କୁମାର, ଆଇ.ଏ.ଏସ୍.
୪	ସଂସଦୀୟ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ	ଲୋକ ସଭାରେ ମୋଟ ୧ ଗୋଟି ଆସନ ଅଛି । ସଦ୍ୟତମ ୨୦୨୪ ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନର ବିଜୟୀ ସାଂସଦ: ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ରାୟ (ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି)
୫	ନ୍ୟାୟିକ ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ର	କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (ମୁଖ୍ୟ ପୀଠ: କୋଲକାତା, ଖଣ୍ଡପୀଠ: ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍)
୬	ପ୍ରଶାସନିକ ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ (୩ ଗୋଟି)	ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା (ସଦର ମହକୁମା: ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା (ସଦର ମହକୁମା: ମାୟାବନ୍ଦର) ନିକୋବର ଜିଲ୍ଲା (ସଦର ମହକୁମା: କାର୍ ନିକୋବର)
୭	ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ (Local Govt)	ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଜିଲ୍ଲା ପରିଷଦ ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି । ସହରାଞ୍ଚଳ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ମ୍ୟୁନିସିପାଲିଟି ଭାବରେ 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ପୌରପରିଷଦ' (ପୂର୍ବର ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ପୌରପରିଷଦ) କାର୍ଯ୍ୟରତ ଅଛି ।
୮	ସାମରିକ ପ୍ରଶାସନ	ଭାରତର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ସାମରିକ କମାଣ୍ଡ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ (ANC) ଏହିଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯେଉଁଥିରେ ଭାରତୀୟ ସେନା, ନୌସେନା ଏବଂ ବିମାନ ବାହିନୀ ମିଳିତ ଭାବେ ଅଞ୍ଚଳର ସୁରକ୍ଷା ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି ।

ଅର୍ଥନୀତି

ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅର୍ଥନୀତି ମୁଖ୍ୟତଃ କୃଷି, ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଏବଂ ମତ୍ସ୍ୟ ଚାଷ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ । ଏହାର ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଏଠାରେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସୁଯୋଗ ବହୁତ ରହିଛି ।

ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ଆର୍ଥିକ ରୂପରେଖ

ଆର୍ଥିକ କ୍ଷେତ୍ର	ବିବରଣୀ
ମୁଖ୍ୟ କୃଷି ଉତ୍ପାଦ	ଧାନ, ନଡ଼ିଆ, ଗୁଆ, ରବର ଏବଂ କାଜୁ । ଏଠାରେ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ମସଲା (ଗୋଲମରିଚ, ଡାଲଚିନି) ମଧ୍ୟ ଚାଷ ହୁଏ [୧] ।
ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଶିଳ୍ପ	ଏହା ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅର୍ଥନୀତିର ମେରୁଦଣ୍ଡ । ସେଲ୍ୟୁଲାର ଜେଲ୍, ରାଧାନଗର ବିଚ୍ ଏବଂ ସ୍କୁବା ଡାଇଭିଂ ପାଇଁ ଏହା ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ [୨] ।
ମତ୍ସ୍ୟ ସମ୍ପଦ	ପ୍ରାୟ ୬ ଲକ୍ଷ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ପରିବ୍ୟାପ୍ତ 'Exclusive Economic Zone' (EEZ) ମଧ୍ୟରେ ସାମୁଦ୍ରିକ ମାଛ ଧରା ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଜୀବିକା [୩] ।
ଶିଳ୍ପ ଓ ବାଣିଜ୍ୟ	ହସ୍ତତନ୍ତ (ବିଶେଷ କରି କାଠ ଏବଂ ଶାମୁକା କାମ) ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ ।
ବନ୍ଦର ଭିତ୍ତିଭୂମି	ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସାମୁଦ୍ରିକ ବନ୍ଦର, ଯାହା ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଜଳପଥ ସହ ସଂଯୋଗ ରକ୍ଷା କରେ ।

ମୁଖ୍ୟ ରପ୍ତାନି ଦ୍ରବ୍ୟ

• ସାମୁଦ୍ରିକ ଉତ୍ପାଦ: ମାଛ ଏବଂ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି ।
• କୃଷିଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ: ନଡ଼ିଆ, ଗୁଆ ଏବଂ କଞ୍ଚା ରବର ।
• ହସ୍ତଶିଳ୍ପ: ବେତ ଓ କାଠ ନିର୍ମିତ ସାମଗ୍ରୀ ।

ପରିବହନ

ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଏଠାରେ ଜଳପଥ ଏବଂ ଆକାଶପଥ ପରିବହନର ମୁଖ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ ଅଟେ।

ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ପରିବହନ ବ୍ୟବସ୍ଥା

ପରିବହନ ମାଧ୍ୟମ	ବିବରଣୀ
ଆକାଶପଥ (Airways)	ବୀର ସାବରକର ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବିମାନବନ୍ଦର, ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏଠାକାର ମୁଖ୍ୟ ବିମାନବନ୍ଦର। ଏହା ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ସହର ଯଥା କୋଲକାତା, ଚେନ୍ନାଇ ଏବଂ ବିଶାଖାପାଟଣା ସହ ସଂଯୁକ୍ତ [୧]।
ଜଳପଥ (Seaways)	ମୁଖ୍ୟ ଭୂଭାଗ (Mainland) ରୁ ଜାହାଜ ଯୋଗେ ଯାତାୟାତ ପାଇଁ ୩ ରୁ ୪ ଦିନ ସମୟ ଲାଗେ। ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ୱୀପ ମଧ୍ୟରେ ଯାତାୟାତ ପାଇଁ ଫେରି (Ferry) ସେବା ଉପଲବ୍ଧ [୨]।
ସଡ଼କପଥ (Roadways)	ଆଣ୍ଡାମାନ ଟ୍ରଙ୍କ ରୋଡ୍ (ATR) ବା ଜାତୀୟ ରାଜପଥ ୪ (NH4) ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ମୁଖ୍ୟ ସଡ଼କ, ଯାହା ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରକୁ ଡିଗ୍ଲିପୁର ସହ ସଂଯୋଗ କରେ [୩]।
ହେଲିକପ୍ଟର ସେବା	ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି ଏବଂ ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ 'ପବନ ହଂସ' (Pawan Hans) ହେଲିକପ୍ଟର ସେବା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଏ।

ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ଓ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

• ମାରାଇନ୍ ପରିବହନ: ବୃହତ ଯାତ୍ରୀବାହୀ ଜାହାଜ ଯଥା MV Nicobar, MV Nancowry, ଏବଂ MV Swaraj Dweep ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ ସହ ଯୋଡ଼ିଥାନ୍ତି।
• ବେସରକାରୀ ଫେରି: ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହାଭଲକ୍ (ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ) ଏବଂ ନିଲ୍ ଦ୍ୱୀପକୁ ଯିବା ପାଇଁ ମାକ୍ରୁଜ୍ (Makruzz) ଭଳି ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ବେସରକାରୀ ଫେରି ସେବା ଉପଲବ୍ଧ।

ଭିତ୍ତିଭୂମି

ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶ ଏହାର ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଅବସ୍ଥିତି ଏବଂ ରଣନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ସାମ୍ପ୍ରତିକ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ ଭାରତ ସରକାର ଏଠାରେ ଯୋଗାଯୋଗ ଏବଂ ଶକ୍ତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟାପକ ସଂସ୍କାର ଆଣିଛନ୍ତି।

ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ଭିତ୍ତିଭୂମି ରୂପରେଖ

କ୍ଷେତ୍ର	ବିବରଣୀ
ଡିଜିଟାଲ୍ ଯୋଗାଯୋଗ	ଚେନ୍ନାଇ-ଆଣ୍ଡାମାନ ନିକୋବର ଅପ୍ଟିକାଲ୍ ଫାଇବର କେବୁଲ୍ (CANI-OFC): ଏହା ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ହାଇ-ସ୍ପିଡ୍ ବ୍ରଡବ୍ୟାଣ୍ଡ ଏବଂ 4G/5G ସଂଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରୁଛି [୧]।
ଶକ୍ତି (Energy)	ମୁଖ୍ୟତଃ ଡିଜେଲ୍ ଜେନେରେଟର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ବର୍ତ୍ତମାନ ସୌର ଶକ୍ତି (Solar Energy) ଏବଂ ବାୟୁ ଶକ୍ତି ପ୍ରକଳ୍ପ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଉଛି [୨]।
ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଭିତ୍ତିଭୂମି	ଜି.ବି. ପନ୍ଥ ହସ୍ପିଟାଲ୍, ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏଠାକାର ପ୍ରମୁଖ ଡାକ୍ତରଖାନା। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ପ୍ରତି ଦ୍ୱୀପରେ ପ୍ରାଥମିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର (PHC) ରହିଛି।
ପାନୀୟ ଜଳ	ବର୍ଷା ଜଳ ଅମଳ ଏବଂ ଧାନୀଖାରୀ ବନ୍ଧ (Dhanikhari Dam) ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରର ମୁଖ୍ୟ ଜଳ ଉତ୍ସ।
ସାମରିକ ଭିତ୍ତିଭୂମି	ଏହା ଭାରତର ଏକମାତ୍ର Tri-service Command। ଏଠାରେ ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ରନୱେ ଏବଂ ନୌସେନା ବେସ୍ (ଯଥା: INS Kohassa, INS Baaz) ବିକଶିତ ହୋଇଛି।

ପ୍ରମୁଖ ବିକାଶମୂଳକ ପ୍ରକଳ୍ପ

• ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ବିକାଶ ପ୍ରକଳ୍ପ: ଏଠାରେ ଏକ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ କଣ୍ଟେନର ଟ୍ରାନ୍ସ-ସିପମେଣ୍ଟ ଟର୍ମିନାଲ୍ (ICTT) ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଯୋଜନା କରାଯାଇଛି।
• ସେତୁ ନିର୍ମାଣ: ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ୱୀପକୁ ଯୋଡ଼ିବା ପାଇଁ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ବଡ଼ ସେତୁ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲିଛି, ଯାହା ସଡ଼କ ପରିବହନକୁ ସହଜ କରିବ।

ଲୋକପ୍ରିୟ ସଂସ୍କୃତି

ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସଂସ୍କୃତି ହେଉଛି ଆଦିମ ଜନଜାତିଙ୍କ ପରମ୍ପରା ଏବଂ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଆସି ବସବାସ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ରୀତିନୀତିର ଏକ ଅପୂର୍ବ ମିଶ୍ରଣ। ଏହାକୁ ଅନେକ ସମୟରେ "କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାରତ" (Mini India) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ସାଂସ୍କୃତିକ ଝଲକ

ବିଭାଗ	ବିବରଣୀ
ପର୍ବପର୍ବାଣୀ	ଦ୍ୱୀପ ମହୋତ୍ସବ (Island Tourism Festival) ଏଠାକାର ମୁଖ୍ୟ ପର୍ବ। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଦୁର୍ଗା ପୂଜା, ପୋଙ୍ଗଲ, ଓଣମ ଏବଂ ନିକୋବରୀମାନଙ୍କର 'ଘୁଷୁରି ପର୍ବ' (Pig Festival) ପାଳନ କରାଯାଏ।
ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତ	ନିକୋବରୀ ନୃତ୍ୟ ଏଠାକାର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପାରମ୍ପରିକ ନୃତ୍ୟ। ଆଦିମ ଜନଜାତିମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସଙ୍ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ରହିଛି।
ଖାଦ୍ୟଶୈଳୀ	ସାମୁଦ୍ରିକ ଖାଦ୍ୟ (Seafood) ଏଠାକାର ମୁଖ୍ୟ ଆହାର। ମାଛ, ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି ଏବଂ କଙ୍କଡ଼ା ତରକାରୀ ସହ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ଓ ବଙ୍ଗଳା ଖାଦ୍ୟର ପ୍ରଭାବ ଅଧିକ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।
ହସ୍ତଶିଳ୍ପ	ଶାମୁକା (Shell), ବେତ ଓ ବାଉଁଶରେ ତିଆରି ସାମଗ୍ରୀ ଏବଂ ନଡ଼ିଆ କତାରେ ନିର୍ମିତ ହସ୍ତକଳା ପାଇଁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଜଣାଶୁଣା।
ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଓ ସାହିତ୍ୟ	ସେଲ୍ୟୁଲାର ଜେଲ୍ ଏବଂ କାଳାପାଣି ଦଣ୍ଡାଦେଶକୁ ନେଇ ଅନେକ ଭାରତୀୟ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର (ଯଥା: 'କାଳାପାନୀ') ଏବଂ ପୁସ୍ତକ ରଚିତ ହୋଇଛି।

ମୁଖ୍ୟ ବିଶେଷତ୍ୱ

• ମାନବବିଜ୍ଞାନ: ଜାରୱା ଏବଂ ସେଣ୍ଟିନେଲିଜ୍ ପରି ଜନଜାତିମାନଙ୍କର ସଂସ୍କୃତି ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ପୁରାତନ ଏବଂ ରହସ୍ୟମୟ ସଂସ୍କୃତି ଭାବରେ ପରିଗଣିତ।
• ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସଦ୍ଭାବ: ଏଠାରେ ଜାତି, ଧର୍ମ ନିର୍ବିଶେଷରେ ଲୋକମାନେ ଏକାଠି ରହୁଥିବାରୁ ଏହା ଜାତୀୟ ସଂହତିର ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ।

ପର୍ଯ୍ୟଟନ

ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ଏହାର ନୀଳ ସମୁଦ୍ର, ଧଳା ବାଲୁକା ଶଯ୍ୟା ଏବଂ ସବୁଜ ବନାନୀ ପାଇଁ ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ । ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଏଠାକାର ଅର୍ଥନୀତିର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର ।

ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ପ୍ରମୁଖ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସ୍ଥଳୀ

ସ୍ଥାନ / ଆକର୍ଷଣ	ବିଶେଷତ୍ୱ
ସେଲ୍ୟୁଲାର ଜେଲ୍	ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ଐତିହାସିକ ଜେଲ୍ 'କାଳାପାଣି' ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା । ଏଠାରେ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ହେଉଥିବା 'Light and Sound Show' ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ।
ରାଧାନଗର ବିଚ୍	ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ (Havelock) ରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ବିଚ୍ ଏସିଆର ସବୁଠାରୁ ସୁନ୍ଦର ବିଚ୍ ଭାବରେ ପରିଗଣିତ ।
ନେତାଜୀ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ ଦ୍ୱୀପ	ପୂର୍ବରୁ ଏହା 'Ross Island' ନାମରେ ଜଣାଥିଲା । ଏଠାରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନ କାଳର ଭଗ୍ନାବଶେଷ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
ବାରାଟାଙ୍ଗ ଦ୍ୱୀପ	ଏହା ଚୂନପଥର ଗୁମ୍ଫା (Limestone Caves) ଏବଂ କର୍ଦ୍ଦମ ଆଗ୍ନେୟଗିରି (Mud Volcano) ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।
ସାମୁଦ୍ରିକ କ୍ରୀଡ଼ା	ସ୍କୁବା ଡାଇଭିଂ (Scuba Diving), ସ୍ନର୍କେଲିଂ (Snorkeling) ଏବଂ ପାରାସେଲିଂ ପାଇଁ ଏହା ଭାରତର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନ ।

ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଋତୁ

• ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସମୟ: ଅକ୍ଟୋବରରୁ ମେ ମାସ ମଧ୍ୟଭାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ।
• ମୌସୁମୀ ସମୟ: ମେ ମାସ ଶେଷରୁ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା ହେଉଥିବାରୁ ଏହି ସମୟରେ ପର୍ଯ୍ୟଟନ କମ୍ ରୁହେ ।

କିପରି ପହଞ୍ଚିବେ?

• ଆକାଶପଥ: କୋଲକାତା, ଚେନ୍ନାଇ, ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ ଏବଂ ଦିଲ୍ଲୀରୁ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରକୁ ସିଧାସଳଖ ବିମାନ ସେବା ଅଛି ।
• ଜଳପଥ: ଚେନ୍ନାଇ, କୋଲକାତା ଏବଂ ବିଶାଖାପାଟଣାରୁ ନିୟମିତ ଜାହାଜ ଚଳାଚଳ କରିଥାଏ ।

ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ଅଭୟାରଣ୍ୟ

ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ଏହାର ସମୃଦ୍ଧ ଜୈବ ବିବିଧତା ଏବଂ ବିରଳ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାରେ ପ୍ରାୟ ୯୬ଟି ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ, ୯ଟି ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ବାୟୋସ୍ଫିୟର ରିଜର୍ଭ ରହିଛି।

ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ପ୍ରମୁଖ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ପ୍ରାଣୀ

ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ / ଅଭୟାରଣ୍ୟ	ବିଶେଷତ୍ୱ
ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ	ୱାଣ୍ଡୁର (Wandoor) ଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହା ବିରଳ ପ୍ରବାଳ ପ୍ରାଚୀର (Coral Reefs) ଏବଂ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବଙ୍କ ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା।
କ୍ୟାମ୍ପବେଲ୍ ବେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ	ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏଠାରେ ବିରଳ ମେଗାପୋଡ୍ (Megapode) ପକ୍ଷୀ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ସ୍ୟାଡଲ୍ ପିକ୍ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ	ଏହା ଉତ୍ତର ଆଣ୍ଡାମାନରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହା ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ ଏବଂ ଏଠାରେ ଘଞ୍ଚ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବର୍ଷାରଣ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।
ଗାଲାଥିଆ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ	ଏହା ବିଶାଳକାୟ ଲେଦରବ୍ୟାକ୍ ସମୁଦ୍ର କଇଁଛ (Leatherback Turtle) ମାନଙ୍କର ଅଣ୍ଡା ଦେବା ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥାନ।
ମାଉଣ୍ଟ ହ୍ୟାରିଏଟ୍ (ବର୍ତ୍ତମାନ ମାଉଣ୍ଟ ମଣିପୁର)	ଏହା ପକ୍ଷୀ ନିରୀକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ଏବଂ ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପ୍ରଜାପତି ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି।

ବିରଳ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ

• ରାଜ୍ୟ ପଶୁ: ଡୁଗୋଙ୍ଗ (Dugong) ବା ସାମୁଦ୍ରିକ ଗାଈ। ଏହା ଏକ ବିରଳ ସାମୁଦ୍ରିକ ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ପ୍ରାଣୀ।
• ରାଜ୍ୟ ପକ୍ଷୀ: ଆଣ୍ଡାମାନ କାଠ ପାରା (Andaman Wood Pigeon)।
• ଲୁଣି ପାଣି କୁମ୍ଭୀର: ଏହି ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକର କିଛି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଶାଳକାୟ ଲୁଣି ପାଣି କୁମ୍ଭୀର ଦେଖାଯାନ୍ତି।
• ବିଶାଳ ଡକାୟତ କଙ୍କଡ଼ା (Coconut Crab): ଏହା ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସ୍ଥଳଭାଗରେ ରହୁଥିବା କଙ୍କଡ଼ା, ଯାହା ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ମିଳିଥାଏ।

ଏହା ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ

• ଭାରତର କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ
• ବଙ୍ଗୋପସାଗର

ବାହ୍ୟ କଡ଼ି

• ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ପ୍ରଶାସନର ସରକାରୀ ୱେବସାଇଟ୍ Archived 18 April 2026 at the Wayback Machine.
• ଆଣ୍ଡାମାନ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ବିଭାଗ Archived 1 January 2026 at the Wayback Machine.