ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବତ୍ଗୀତା

କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ କୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନ

ଶ୍ରୀମଦଭଗବତଗୀତା ବା ଗୀତା ହେଉଛି ମହାଭାରତର ଅଂଶ । ଶ୍ରୀ ବ୍ୟାସଦେବ ହେଉଛନ୍ତି ଏହାର ସଙ୍କଳନ କର୍ତ୍ତା । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଜ ଉପଦେଶର ଅଧିକାଂଶ ଶ୍ଲୋକରେ ହିଁ କହିଥିଲେ ବ୍ୟାସଦେବ ତାହା ଅବିକଳ ଲିପିବଦ୍ଧ କରିଛନ୍ତି । ଯେଉଁ ଅଂଶ ସେ ଗଦ୍ୟରେ କହିଥିଲେ, ତାହା ବ୍ୟାସଦେବ ନିଜେ ଶ୍ଳୋକବଦ୍ଧ କରିଦେଇଛନ୍ତି; ତା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ସେ ଅର୍ଜୁନ, ସଞ୍ଜୟ ଏବଂ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ବଚନକୁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଭାଷାରେ ଶ୍ଳୋକବଦ୍ଧ କରିଛନ୍ତି । ଗୀତାରେ ପ୍ରକୃତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କଥିତ ଶ୍ଳୋକସଂଖ୍ୟା ୬୨୦, ଅର୍ଜୁନ କଥିତ ଶ୍ଳୋକ ସଂଖ୍ୟା ୫୭, ସଞ୍ଜୟ କଥିତ ଶ୍ଳୋକ ସଂଖ୍ୟା ୬୭ ଏବଂ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କଦ୍ୱାରା ଗୋଟିଏ ଶ୍ଳୋକ କଥିତ । ଏହି ୭୪୫ଶ୍ଳୋକରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା ଗୀତା ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ଅଠର ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିଭକ୍ତ କରି ମହାଭାରତର ଅଂଶଭାବେ ଯୋଗ କରିଛନ୍ତି ।

ଗୀତାର ଅଷ୍ଟାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ

ଭଗବତ ଗୀତା, ୧୯ଶତକର ତାଳପୋଥି

ଗୀତାର ୧୮ଟି ଅଧ୍ୟାୟ ହେଉଛି ୧୮ଟି ଯୋଗ। ପ୍ରଥମ ୬ଅଧ୍ୟାୟରେ ନିଷ୍କାମ କର୍ମଯୋଗ, ଦ୍ୱିତୀୟ ୬ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭକ୍ତିଯୋଗ ଏବଂ ଶେଷ ୬ଅଧ୍ୟାୟରେ ଜ୍ଞାନଯୋଗ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ।

1. ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ: ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ବିଷାଦ ଯୋଗ । କଠୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନିକଟରେ ବନ୍ଧୁବାନ୍ଧବ, କୁଟୁମ୍ବ, ଭାଇ ଓ ପିତା ମାତା ଆଦିଙ୍କର ସ୍ଥାନ ନାହିଁ । ଏମାନଙ୍କ ଅନୀତିକୁ ପ୍ରଶ୍ରୟ ଦେଲେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅବହେଳା ହୁଏ ବୋଲି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି।
2. ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ: ସାଂଖ୍ୟ ଯୋଗ: ଏଥିରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଆଲୋଚିତ ହୋଇଛି । ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ହେଲେ ଆତ୍ମବଶୀଭୂତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମାଧ୍ୟମରେ କର୍ମକରି ମଧ୍ୟ କର୍ମରେ ଆବଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ ବୋଲି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଛନ୍ତି।
3. ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ: କର୍ମଯୋଗ: ଏଥିରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କର୍ମର ମାହତ୍ମ୍ୟ ଏବଂ ନିଷ୍କାମ କର୍ମର ପ୍ରେରଣା ଦେଇଛନ୍ତି।
4. ଚତୁର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟ: ଜ୍ଞାନ କର୍ମ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଯୋଗ: ଏଥିରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ପ୍ରୟୋଜନୀୟତା ଓ ମାହତ୍ମ୍ୟ ବୁଝାଇଛନ୍ତି ।
5. ପଞ୍ଚମ ଅଧ୍ୟାୟ: କର୍ମସନ୍ନ୍ୟାସ ଯୋଗ: ଏଥିରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କର୍ମତ୍ୟାଗର ପଥ ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି ।
6. ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟ: ଧ୍ୟାନଯୋଗ: ଏଥିରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଅର୍ଥାତ ଚିତ୍ତବୃତ୍ତିକୁ ନିରୋଧ କରିବା ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ ଏକାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି ।
7. ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ: ଜ୍ଞାନବିଜ୍ଞାନଯୋଗ: ଏଥିରେ ଭଗବାନଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି ।
8. ଅଷ୍ଟମ ଅଧ୍ୟାୟ: ଅକ୍ଷର ବ୍ରହ୍ମ ଯୋଗ: ଏଥିରେ ଉପନିଷଦମାନଙ୍କରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି
9. ନବମ ଅଧ୍ୟାୟ: ରାଜବିଦ୍ୟା ଯୋଗ: ଏଥିରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତିର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପ୍ରତିପାଦନ କରୁଛନ୍ତି ।
10. ଦଶମ ଅଧ୍ୟାୟ: ବିଭୂତି ଯୋଗ:ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଜ ଅସୀମ ମହିମା ଓ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଭକ୍ତିକୁ ଅଧିକ ବୃଦ୍ଧି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିଛନ୍ତି ।
11. ଏକାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ: ବିଶ୍ୱରୂପ ଦର୍ଶନ ଯୋଗ:ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ସାମାବେଶ କରିଥିବା ତାଙ୍କ ଅସୀମ ବିଶ୍ୱରୂପକୁ ଦେଖିପାରିଲେ ।
12. ଦ୍ୱାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ: ଭକ୍ତି ଯୋଗ:ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସମସ୍ତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପଥ ମଧ୍ୟରୁ ଭକ୍ତିର ପଥ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି ।
13. ତ୍ରୟୋଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ: କ୍ଷେତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବିଭାଗ ଯୋଗ ଏଥିରେ ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ, ଦେହ ଓ ଆତ୍ମା, ଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞେୟ ଇତ୍ୟାଦି ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଛନ୍ତି ।
14. ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ: ତ୍ରିଗୁଣ ବିଭାଗ ଯୋଗ: ଏଥିରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସୃଷ୍ଟି ରହସ୍ୟ, ପୁରୁଷର ସଂସାର ବନ୍ଧନ, ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଆଦି ତ୍ରିବିଧ ଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି ।
15. ପଞ୍ଚଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ: ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଯୋଗ: ଏଥିରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଛନ୍ତି ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନନ୍ୟ ଚିତ୍ତରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଭଜନ କରନ୍ତି, ସେ ତ୍ରିଗୁଣାତୀତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମଭାବରେ ନିମଜ୍ଜିତ ହୁଅନ୍ତି ।
16. ଷୋଡ଼ଷ ଅଧ୍ୟାୟ: ଦୈବାସୁର ସମ୍ପଦ ବିଭାଗ ଯୋଗ :ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦୈବୀ ଓ ଆସୁରୀ ; ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ପ୍ରକୃତିର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି ।
17. ସପ୍ତଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ: ଶ୍ରଦ୍ଧାତ୍ରୟ ବିଭାଗ ଯୋଗ: ଏଥିରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତ୍ରିବିଧ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ତ୍ରିବିଧ ଆହାର ଓ କର୍ମରେ ବ୍ରହ୍ମ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବିଶଦ୍‌ ଆଲୋଚନା କରିଛନ୍ତି ।
18. ଅଷ୍ଟାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ: ମୋକ୍ଷ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଯୋଗ । ଏଥିରେ କର୍ମତତ୍ତ୍ୱର ବିଶ୍ଲେଷଣ, କର୍ମଯୋଗରେ ମୋକ୍ଷଲାଭର ଉପାୟ, ସର୍ବଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ ଅଭୟବାଣୀ ଓ ଶରଣାଗତ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇ ଉପସଂହାରରେ କୁହାଯାଇଛି:

“ସର୍ବଧର୍ମାନ ପରିତ୍ୟଜ ମାକେକଂ ଶରଣଂ ବ୍ରଜ
ଅହଂ ତ୍ୱାଂ ସର୍ବ ପାପେଭ୍ୟୋ ମୋକ୍ଷୟିଷ୍ୟାମି ମା ଶୁଚଃ
ଯତ୍ର ଯୋଗେଶ୍ୱରଃ କୃଷ୍ଣୋ ଯତ୍ର ପାର୍ଥୋ ଧନୁର୍ଧରଃ
ତତ୍ର ଶୀର୍ବିଜୟୋ ଭୂତିର୍ଧୃବା ନୀତିର୍ମତିର୍ମମ ।’’

ଗୀତାସାର

ଭଗବତ ଗୀତାର ସମସ୍ତ ୧୮ଟି ଅଧ୍ୟାୟର ସାରତତ୍ତ୍ଵକୁ ନିମ୍ନ ମତେ ସହଜ ତଥା ସରଲ ଭାଷାରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧ : ଅର୍ଜୁନ ବିଷାଦ ଯୋଗ

ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ନିଜ ସ୍ୱଜନମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଅର୍ଜୁନ ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଓ ମୋହରେ ପଡ଼ି ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି । ସେ ଧର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ପଡ଼ନ୍ତି । ଏହି ଅବସ୍ଥା ଗୀତା ଉପଦେଶର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ତିଆରି କରେ ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨ : ସାଂଖ୍ୟ ଯୋଗ

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଆତ୍ମାର ଅମରତ୍ୱ ଓ ଶରୀରର ନାଶବାନ ସ୍ୱଭାବ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି । ସେ ନିଷ୍କାମ କର୍ମ ଓ ସମବୃତ୍ତିର ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝାନ୍ତି । ଏହା ଗୀତାର ମୂଳ ଦାର୍ଶନିକ ଭିତ୍ତି ରୂପେ ପରିଚିତ ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୩ : କର୍ମ ଯୋଗ

ମନୁଷ୍ୟ କର୍ମ ବିନା ରହିପାରେ ନାହିଁ ବୋଲି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହନ୍ତି । ଫଳାଶା ତ୍ୟାଗ କରି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର୍ମ କଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ । ସମାଜର ସମତୁଳନ ପାଇଁ ନିଷ୍କାମ କର୍ମ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୪ : ଜ୍ଞାନ କର୍ମ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଯୋଗ

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଜ ଅବତାର ରହସ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କର୍ମର ବନ୍ଧନ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଜ୍ଞାନଯୁକ୍ତ କର୍ମ ମୁକ୍ତିର ପଥ ଅଟେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୫ : କର୍ମ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଯୋଗ

ସନ୍ନ୍ୟାସ ଓ କର୍ମଯୋଗ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସମନ୍ୱୟ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି । ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ ସହ କର୍ମ କରିଲେ ସତ୍ୟ ସନ୍ନ୍ୟାସ ସଫଳ ହୁଏ । ଏହା ମନକୁ ଶାନ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷକୁ ନେଇଯାଏ ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୬ : ଧ୍ୟାନ ଯୋଗ

ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଧ୍ୟାନ ଅଭ୍ୟାସର ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି । ନିୟମିତ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ବଶ କରାଯାଇପାରେ। ସଫଳ ଯୋଗୀ ଆତ୍ମଶାନ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୭ : ଜ୍ଞାନ ବିଜ୍ଞାନ ଯୋଗ

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଜ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ମାୟାଶକ୍ତି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି । ଭକ୍ତି ସହ ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେ । ସମସ୍ତ କିଛି ଭଗବାନଙ୍କ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୮ : ଅକ୍ଷର ବ୍ରହ୍ମ ଯୋଗ

ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଯାହାକୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଭଗବାନଙ୍କର ନିରନ୍ତର ସ୍ମରଣ ମୋକ୍ଷର ପଥ । ବ୍ରହ୍ମର ସ୍ୱରୂପ ଓ ଯୋଗର ମହତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୯ : ରାଜ ବିଦ୍ୟା ରାଜ ଗୁହ୍ୟ ଯୋଗ

ଭକ୍ତିକୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁହ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ସରଳ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଯେକେହି ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେ । ଭଗବାନ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୦ : ବିଭୂତି ଯୋଗ

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ବିଭୂତିମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି । ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାରେ ଭଗବାନଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ରହିଛି । ଏହା ଭକ୍ତଙ୍କର ଶ୍ରଦ୍ଧାକୁ ଦୃଢ଼ କରେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୧ : ବିଶ୍ୱରୂପ ଦର୍ଶନ ଯୋଗ

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ନିଜ ବିଶ୍ୱରୂପ ଦର୍ଶନ କରାନ୍ତି । ଏଥିରେ ସୃଷ୍ଟି, ସଂହାର ଓ କାଳର ଭୟାନକ ରୂପ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ । ଅର୍ଜୁନ ଭଗବାନଙ୍କ ଶରଣାଗତ ହୁଅନ୍ତି ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୨ : ଭକ୍ତି ଯୋଗ

ଭକ୍ତଙ୍କର ଗୁଣ ଓ ଭକ୍ତିର ମାର୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ନିଷ୍ଠା, ନମ୍ରତା ଓ ପ୍ରେମ ଭକ୍ତିର ମୂଳ ଗୁଣ । ଭକ୍ତି ମାର୍ଗ ସରଳ ଓ ସର୍ବସାଧାରଣଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୩ : କ୍ଷେତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବିଭାଗ ଯୋଗ

ଶରୀରକୁ କ୍ଷେତ୍ର ଓ ଆତ୍ମାକୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି । ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟ ବୁଝିଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ । ପରମାତ୍ମା ସମସ୍ତ ଶରୀରରେ ବିଦ୍ୟମାନ ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୪ : ଗୁଣତ୍ରୟ ବିଭାଗ ଯୋଗ

ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ ଓ ତମସ—ଏଇ ତିନି ଗୁଣ ମନୁଷ୍ୟକୁ ବନ୍ଧନରେ ବାନ୍ଧେ। ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ । ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଗୁଣାତୀତ ହେବା ସମ୍ଭବ ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୫ : ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଯୋଗ

ସଂସାରକୁ ଓଲତା ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ବୃକ୍ଷ ସହ ତୁଳନା କରାଯାଇଛି । ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ପରମେଶ୍ୱର ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ଵରେ । ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୬ : ଦୈବାସୁର ସମ୍ପଦ ବିଭାଗ ଯୋଗ

ଦୈବୀ ଓ ଆସୁରୀ ସ୍ୱଭାବର ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦୈବୀ ଗୁଣ ମୋକ୍ଷକୁ ନେଇଯାଏ, ଆସୁରୀ ଗୁଣ ପତନକୁ । ଏଠରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସରଣର ଆବଶ୍ୟକତା ଉଲ୍ଲିଖିତ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୭ : ଶ୍ରଦ୍ଧାତ୍ରୟ ବିଭାଗ ଯୋଗ

ଶ୍ରଦ୍ଧା ମଧ୍ୟ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ ଓ ତମସ ଗୁଣର ହୁଏ । ଆହାର, ଯଜ୍ଞ, ତପ ଓ ଦାନର ଗୁଣଭେଦ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି । ଶୁଦ୍ଧ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଆତ୍ମୋନ୍ନତିକୁ ନେଇଯାଏ ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୮ : ମୋକ୍ଷ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଯୋଗ

ସମସ୍ତ ଯୋଗର ସାର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସଂକ୍ଷେପ ହୋଇଛି । ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମ ପାଳନ ଓ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ ମୋକ୍ଷର ସର୍ବୋତ୍ତମ ମାର୍ଗ । “ସର୍ବଧର୍ମାନ୍ ପରିତ୍ୟଜ୍ୟ” ଶ୍ଲୋକ ଗୀତାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସନ୍ଦେଶ ଅଟେ ।