ଓଷ୍ଟିଓଆର୍ଥ୍ରାଇଟିସ

ଉଇକିପିଡ଼ିଆ ରୁ
Osteoarthritis
ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ ଓ ବାହାର ସ୍ରୋତ

MRI of osteoarthritis in the knee, with characteristic narrowing of the joint space.
ICD-10 M15.-M19., M47.
ICD-9 715
OMIM 165720
ରୋଗ ଡାଟାବେସ 9313
MedlinePlus 000423
eMedicine med/1682 orthoped/427 pmr/93 radio/492
MeSH D010003

ଓଷ୍ଟିଓଆର୍ଥ୍ରାଇଟିସ ଏକ ପ୍ରକାର ଗଣ୍ଠି କ୍ଷୟ ରୋଗ ଯେଉଁଥିରେ ଗଣ୍ଠି ଭିତରେ ଥିବା ଅସ୍ଥି ମୁଣ୍ଡକୁ ଘୋଡ଼ାଉଥିବା ଉପାସ୍ଥି କ୍ଷୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ଓ ତଦ୍ଵାରା ତା ତଳେ ଥିବା ଅସ୍ଥି ଘୋରି ହୋଇ ଯାଇ ପ୍ରଦାହ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟରେ ଗଣ୍ଠି ଯନ୍ତ୍ରଣା ତଥା ଦରଜ, ଟାଣ ଗଣ୍ଠି, ସାମୟିକ ଗଣ୍ଠି ଅଚଳ ଓ ଗଣ୍ଠି ମଧ୍ୟରେ ତରଳ ପଦାର୍ଥ ସ୍ରାବ ହୁଏ । ଏହାର କାରଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୟସାଧିକ୍ୟ, ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ, ବୃଦ୍ଧି ଜନିତ, ଶରୀରର ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦୋଷ ଯୋଗୁ ଗଣ୍ଠିର ଯାନ୍ତ୍ରିକ ତୃଟି ଯୋଗୁ ହୁଏ । ପ୍ରଥମେ ଉପାସ୍ଥି କ୍ଷୟ ହୁଏ । ଉପାସ୍ଥି ଅସ୍ଥିକୁ ଘୋଡ଼େଇ ରଖି ଦୁଇ ଅସ୍ଥି ଘସି ହୋଇ କ୍ଷୟ ହେବାରୁ ରକ୍ଷା କରେ । ଏହା କ୍ଷୟ ହେବା ଦ୍ଵାରା ପାଖା ପାଖି ଥିବା ଦୁଇ ଅସ୍ଥି ମଧ୍ୟରେ ଘର୍ଷଣ ହୁଏ । ଏହା ଫଳରେ ଗଣ୍ଠିର ଚଳନ କମିଯାଏ, ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ, ଗଣ୍ଠି ଚଳାଉ ଥିବା ମାଂସପେଶୀ ଶୁଖିଯାଏ ଓ ଗଣ୍ଠି ରଜ୍ଜୁ ଢ଼ିଲା ପଡ଼ିଯାଏ[୧]
ଆର୍ଥ୍ରାଇଟିସ ରୋଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଓଷ୍ଟିଓଆର୍ଥ୍ରାଇଟିସ ଏକ ସାଧାରଣ ରୋଗ[୨]। ଆମେରିକାରେ ସ୍ଥାୟୀ ଶାରୀରିକ ଅସାମର୍ଥ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ରୋଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ପ୍ରଥମ । ଇଂଲଣ୍ଡରେ ୮ ନିୟୁତ ଓ ଆମେରିକାରେ ୨୭ ନିୟୁତ ଲୋକ ଏହି ରୋଗର ଶୀକାର ହୋଇ ଅଛନ୍ତି[୩] । ଏହାର ଚିକିତ୍ସା ମଧ୍ୟରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଉପଶମକାରୀ ଔଷଧ,ବ୍ୟାୟାମ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ଜୀବନଚର୍ଯ୍ୟା ଆବଶ୍ୟକ ।

ଚିହ୍ନ ଓ ଲକ୍ଷଣ[ସମ୍ପାଦନା]

Bouchard's nodes and Heberden's nodes may form in osteoarthritis

ଯନ୍ତ୍ରଣା ଏହି ରୋଗର ମୂଖ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ । ଏହା ତୀବ୍ର ହୁଏ ବା ଜଳିବା ଭଳି ହୁଏ; ଗଣ୍ଠିକୁ ଚଲଉଥିବା ମାଂସପେଶୀ ଓ ପେଶୀରଜ୍ଜୁରେ ଅନୁଭୁତ ହୁଏ ଓ ଅକର୍ମନ୍ୟତା ହୁଏ। ଗଣ୍ଠି ଚଲେଇବା ସମୟରେ କଡ଼କଡ଼ ଶବ୍ଦ ହୁଏ ବା ଅନୁଭବ ହୁଏ ଯାହାକୁ କ୍ରେପିଟସ କହନ୍ତି । ମାଂସପେଶୀରେ ସ୍ପାଜ୍ମ (Spasm) ହୁଏ ଓ ସେ ସ୍ଥାନ ଛୁଇଁଲେ ଟାଣ ଲାଗେ । ବେଳେବେଳେ ଗଣ୍ଥି ଭିତରେ ତରଳ ପଦାର୍ଥ ଜମେ । ବାୟୁ ମଣ୍ଡଳ ଚାପ କମ୍ ହେଲେ, ହ୍ୟୁମିଡିଟି(Humidity) ଅଧିକ ହେଲେ ଓ ପାଗ ଥଣ୍ଡା ରହିଲେ କେହି କେହି ଯନ୍ତ୍ରଣା ବଢ଼ିଯିବା କଥା କହନ୍ତି କିନ୍ତୁ ଅନୁଶୀଳନରୁ ଏହାର ସମ୍ପୁର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟତା ପ୍ରମାଣିତ ହୋଇ ନାହିଁ[୪]
ଏହି ରୋଗ ମୂଖ୍ୟତଃ ନିତମ୍ବ ଗଣ୍ଠି, ଆଣ୍ଠୁ ଗଣ୍ଠି, ମେରୁଦଣ୍ଡ, ହାତପାଦ ଇତ୍ୟାଦିକୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ ଯଦିଓ ଏହା ଯେ କୌଣସି ଗଣ୍ଠିକୁ ଧରି ପାରେ । ରୋଗ ବଢ଼ିଲେ ଗଣ୍ଠି ବଡ ଦେଖାଯାଏ, ଟାଣ ହୁଏ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅଧିକ ହୁଏ । ଏହାର ଏକ ବୈଚିତ୍ର୍ୟ ଅଛି: ଅଳ୍ପ ସମୟ ବ୍ୟବହାର କଲେ ଆରାମ ଲାଗେ କିନ୍ତୁ ଅଧିକ ସମୟ ବ୍ୟବହାର କଲେ କଷ୍ଟ ବେଶୀ ହୁଏ । ରିଉମାଟଏଡ ଆର୍ଥ୍ର୍ରାଟିସ(rheumatoid arthritis) ରୋଗରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା କେବେ ହେଲେ କମେ ନାହିଁ ।
ହାତର ଗଣ୍ଠି ଫୁଲିଯାଏ ଓ ବେଶୀ କଷ୍ଟ ହୋଇ ନ ପାରେ । ଏହି ଗଣ୍ଠି ଫୁଲାକୁ ନାମ ଦିଆ ଯାଇଛି । ସନ୍ନିକଟ ଗଣ୍ଠି ଫୁଲାକୁ ବାଉଚାର୍ଡ ନୋଡ(Bouchard's nodes ) ଓ ଦୂର ଗଣ୍ଟି ଫୁଲାକୁ ହେବେର୍ଡେନ ନୋଡ(Heberden's nodes ) କୁହାଯାଏ । ଏହି ଫୁଲା ଯୋଗୁ ଗଣ୍ଠି ଟାଣ ହୋଇଯାଏ ଓ ଚଳନ କମିଯାଏ । ପାଦରେ ହେଉଥିବା ଗଣ୍ଠି ଉପରେ ବୁନିଅନ(bunions) ହେଲେ ଲାଲ ଦେଖାଯାଏ ଓ ଫୁଲିଯାଏ ।
ଆଣ୍ଠୁରେ ତରଳ ପଦାର୍ଥ ଜମୁଥିବା କାରଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଓଷ୍ଟିଓଆର୍ଥ୍ରାଇଟିସ ପ୍ରଥମ ସ୍ଥାନ ଗ୍ରହଣ କରିଛି[୫]

କାରଣ[ସମ୍ପାଦନା]

ଗଣ୍ଠି ଚଳନ ଏକ ଯାନ୍ତ୍ରିକ କ୍ରିୟା । ଗଣ୍ଠି ଭିତରେ ଥିବା ଅସ୍ଥି ଓ ଅପାସ୍ଥି ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଘର୍ଷଣ ଜନିତ କ୍ଷୟ ଶରୀର ନିଜେ ପୁରଣ କରି ପାରେ ନାହିଁ, ଏହା ହିଁ ଓଷ୍ଟିଓଆର୍ଥ୍ରାଇଟିସ ର ପ୍ରାଥମିକ କାରଣ । ଅସ୍ଥି ସଜ୍ଜା ଜନ୍ମଗତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାରଣରୁ ଠିକ ହୋଇ ନ ଥିଲେ, ଆଘାତ ପ୍ରାପ୍ତ ଥିଲେ, ଗଣ୍ଠିରେ କୌଣସି ରୋଗ ଥିଲେ, ଦୁର୍ବଳ ମାଂସପେଶୀ ଥିଲେ ବା ହଠାତ ଅନିୟମିତ ଭାବରେ ଗଣ୍ଠି ଚଳନ ହେଲେ ଓଷ୍ଟିଓଆର୍ଥ୍ରାଇଟିସ ହେବା ସମ୍ଭାବନା ରହେ[୬] । କୌଣସି ଆଘାତ ନ ଥାଇ କେବଳ ଦୌଡ଼ ବା ବ୍ୟାୟାମ ଯୋଗୁ ଓଷ୍ଟିଓଆର୍ଥ୍ରାଇଟିସ ହେବା ପ୍ରମାଣିତ ହୋଇ ନାହିଁ[୭]। ଆଙ୍ଗୁଠି ଫୁଟାଇବାର କୌଣସି ଭୂମିକା ନାହିଁ[୮]

ପ୍ରାଥମିକ କାରଣ[ସମ୍ପାଦନା]

Primary osteoarthritis of the left knee. Note the osteophytes, narrowing of the joint space (arrow), and increased subchondral bone density (arrow).

ଜମଜ ସମ୍ତାନ ସନ୍ତତି ଓ ଭାଇ ଭଉଣୀଙ୍କର ଏହି ରୋଗ ହେବାରୁ ଏହାର ଜେନେଟିକ ପ୍ରଭାବ ଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ[୯] । କୌଣସି ଗୋଟିଏ କାରଣ ଜଣା ଯାଇ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଅଧା ଲୋକଙ୍କର ଜେନେଟିକ ଭୂମିକା ଥିବା ସନ୍ଦେହ କରାଯାଏ [୧୦]
ଆଣ୍ଠୁରେ ଆଘାତ ଓ ମୋଟାପଣର ଇତିହାସ ପ୍ରାୟତଃ ମିଳେ[୧୧] । ମୋଟା ଲୋକଙ୍କର ଏହି ରୋଗ ଅଧିକ ହେବା ଓ ଓଜନ କମେଇଦେଲେ ଲକ୍ଷଣ କମି ଆରାମ ଲାଗିବା ଇତିହାସରୁ ସଙ୍କେତ ମିଳେ ଅଧିକ ଓଜନ ଏହାର ଏକ କାରଣ । କେବଳ ମୋଟା ହେବା ନୁହେଁ ତା ସହିତ ମେଟାବୋଲିକ୍ ଲିଙ୍କ ଥିବା ଆଶା କରାଯାଏ[୧୨]
ଋତୁବନ୍ଦ ପରେ ମହିଳାଙ୍କର ଏହି ରୋଗ ଅଧିକ ହେଉ ଥିବାରୁ ହରମୋନର ଭୂମିକା ଥିବା ଜଣାଯାଏ[୧୩][୧୪] । ମୁଷା ଦେହରେ ପରୀକ୍ଷା କରି ଦେଖା ଯାଇଛି, ମହିଳା ହରମୋନ ଇଞ୍ଜେକ୍ସନ ଦେଲେ ଗଣ୍ଠି ପ୍ରତିରୋଧ ବଢ଼େ ଓ ପୁରୁଷ ହରମୋନ ଦେଲେ କମେ[୧୫]

ଗୌଣ କାରଣ (Secondary cause)[ସମ୍ପାଦନା]

  • କେତେକ ରୋଗ ହେବା ପରେ ଓଷ୍ଟିଓଆର୍ଥ୍ରାଇଟିସ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମାନ ଥାଏ ।
  • ଆଲକାପ୍ଟୋନୁରିଆ Alkaptonuria
  • ଜନ୍ମଗତ ଗଣ୍ଠି ରୋଗ (Congenital disorders of joints)
  • ବହୁମୂତ୍ର ବା ଡାଏବେଟିସ (Diabetes)
  • ଏହ୍ଲର ଡାନଲୋସ ସିଣ୍ଡ୍ରୋମ (Ehlers-Danlos Syndrome)
  • ହେମୋକ୍ରୋମାଟୋସିସ ଓ ଉଇଲସନ୍ସ ଡିଜିଜ (Hemochromatosis and Wilson's disease)
  • ସମସ୍ତ ସ୍ଥାୟୀ ଗଣ୍ଠି ପ୍ରଦାହ ରୋଗ (Inflammatory diseases (such as Perthes' disease), (Lyme disease), and all chronic forms of arthritis (e.g. costochondritis, gout, and rheumatoid arthritis). In gout, uric acid crystals cause the cartilage to degenerate at a faster pace.
  • ଗଣ୍ଠି ଓ ଗଣ୍ଠି ରଜ୍ଜୁ ଆଘାତ ବା ଅପରେଶନ ଜନିତ ଆଘାତ (Injury to joints or ligaments (such as the ACL), as a result of an accident or orthopedic operations.)
  • ଗଣ୍ଠି କ୍ଷୟ (Ligamentous deterioration or instability may be a factor.)
  • ମାର୍ଫାନ ସିଣ୍ଡ୍ରୋମ ( Marfan syndrome)
  • ମୋଟାପଣ (Obesity)
  • ସଂକ୍ରମିତ ଗଣ୍ଠି ପ୍ରଦାହ (Septic arthritis /infection of a joint)

ବିକାରୀ ଶରୀର କ୍ରିୟା (Pathophysiology)[ସମ୍ପାଦନା]

ପ୍ରଥମିକ ଓଷ୍ଟିଓଆର୍ଥ୍ରାଇଟିସ ଗୋଟିଏ ବିନଷ୍ଟକାରୀ ରୋଗ ଯାହାର ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ବୟସ ସାଥୀରେ ସମ୍ପର୍କ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ରୋଗ ନୁହେଁ, କାରଣ ଅନେକ ବ୍ୟକ୍ତି ନବେ ବର୍ଷରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଏହି ରୋଗ ହୁଏ ନାହିଁ । ଗଣ୍ଠି ଭିତରେ ଥିବା ଉପାସ୍ଥିରେ ବୟସ ବଢିବା ସାଥେ ସାଥେ {{ପ୍ରୋଟିଓଗ୍ଲାଇକାନ]] ପରିମାଣ କମିଯିବା ହେତୁ ଜଳୀୟ ଅଂଶ କମିଯାଏ[୧୬], ତେଣୁ ଏହାର ନମନିୟତା କମିଯାଏ । ଉପାସ୍ଥି ଭିତରୁ ଜଳ ଚାପ ପାଇଲେ ବାହାରି ଆସେ ଓ ଗିବ୍ସ- ଡୋନାନ ଇଫେକ୍ଟ ଓ ପ୍ରୋଟିଓଗ୍ଲାଇକାନ ଦ୍ଵାରା ଅସ୍ମୋଟିକ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇ ଜଳ ଭିତରକୁ ପଶିଯାଏ[୧୭][୧୮][୧୯][୨୦][୨୧][୨୨] This increase occurs because whilst there is an overall loss of proteoglycans,[୧୯][୨୩] । ଏହି ରୋଗର ପ୍ରାରମ୍ଭ ସମୟରେ କଳ ପରିମାଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ । ଏହା ପ୍ରୋଟିଓଗ୍ଲାଇକାନ କମିବା ଯୋଗୁ କୋଲାଜେନ ଫାଇବରର ସହନଶୀଳତା କମିଯାଏ ଓ ନଷ୍ଟଶୀଳତା ବଢିଯାଏ । ଉପାସ୍ଥିର ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିବା ଅଂଶ ଗଣ୍ଠି ଭିତରକୁ ଯାଇ ପ୍ରଦାହ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଗଣ୍ଠିର ଅସ୍ଥି ଧାରରୁ ନୂଆ ଅସ୍ଥି ବାହାରେ ଯାହାକୁ ସ୍ପର ବା ଓଷ୍ଟିଓଫାଇଟ କୁହାଯାଏ ।

ରୋଗନିର୍ଣ୍ଣୟ[ସମ୍ପାଦନା]

ରୋଗର ଇତିହାସ ଓ ପରୀକ୍ଷା ସାହାଯ୍ୟରେ ରୋଗ ନିର୍ଣ୍ନୟ କରାଯାଏ[୨୪][୨୫] ଏବଂ ଏକ୍ସ-ରେ ଦ୍ଵାରା ସିଦ୍ଧାନ୍ତ କରାଯାଏ । ଏକ୍ସ-ରେ ଫିଲ୍ମରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ପରିବର୍ତ୍ତନ: ଗଣ୍ଠିର ଖାଲି ସ୍ଥାନ ପରିମାଣ କମ ଦେଖାଯାଏ । ଉପାସ୍ଥି ଥିବା ସ୍ଥାନ ତଳେ ଅସ୍ଥି ଛାୟା ଅଧିକ ଗାଢ (Subchondral sclerosis) ଦେଖାଯାଏ ଓ ତା ପାଖ ସ୍ଥାନ ଖାଲି ଥାଏ ଯାହାକୁ ସିସ୍ଟ (Subchondral cyst) କୁହାଯାଏ । ଗଣ୍ଠି ହାଡ ଧାରରେ ଅଧିକ ଅସ୍ଥି ଦେଖାଯାଏ, ଏହାକୁ ଓସ୍ଟିଓଫାଇଟ କହନ୍ତି[୨୬] । ଏକ୍ସ-ରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହ ରୋଗ ଲକ୍ଷଣର ନିଗୁଢ ସମ୍ପର୍କ ରହେନି[୨୭] । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଇମେଜିଙ୍ଗ ଦରକାର ହୁଏ ନାହିଁ ।

ଚିକିତ୍ସା[ସମ୍ପାଦନା]

ଆଧାର[ସମ୍ପାଦନା]

  1. Conaghan P. "Osteoarthritis — National clinical guideline for care and management in adults" (PDF). http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/CG059FullGuideline.pdf. Retrieved 2008-04-29. 
  2. Centers for Disease Control and Prevention (CDC) (February 2001). "Prevalence of disabilities and associated health conditions among adults--United States, 1999". MMWR Morb. Mortal. Wkly. Rep. 50 (7): 120–5. PMID 11393491. 
  3. Van Manen MD, Nace J, Mont MA (November 2012). "Management of primary knee osteoarthritis and indications for total knee arthroplasty for general practitioners". J Am Osteopath Assoc 112 (11): 709–15. PMID 23139341. 
  4. de Figueiredo EC, Figueiredo GC, Dantas RT (December 2011). "Influência de elementos meteorológicos na dor de pacientes com osteoartrite: Revisão da literatura [Influence of meteorological elements on osteoarthritis pain: a review of the literature]" (in Portuguese). Rev Bras Reumatol 51 (6): 622–8. doi:10.1590/S0482-50042011000600008. PMID 22124595. 
  5. "Water on the knee". MayoClinic.com. http://www.mayoclinic.com/health/water-on-the-knee/DS00662. 
  6. Brandt KD, Dieppe P, Radin E (January 2009). "Etiopathogenesis of osteoarthritis". Med. Clin. North Am. 93 (1): 1–24, xv. doi:10.1016/j.mcna.2008.08.009. PMID 19059018. 
  7. Bosomworth NJ (September 2009). "Exercise and knee osteoarthritis: benefit or hazard?". Can Fam Physician 55 (9): 871–8. PMC 2743580. PMID 19752252. 
  8. Deweber K, Olszewski M, Ortolano R (2011). "Knuckle cracking and hand osteoarthritis". J Am Board Fam Med 24 (2): 169–74. doi:10.3122/jabfm.2011.02.100156. PMID 21383216. 
  9. Valdes AM, Spector TD (August 2008). "The contribution of genes to osteoarthritis". Rheum. Dis. Clin. North Am. 34 (3): 581–603. doi:10.1016/j.rdc.2008.04.008. PMID 18687274. 
  10. Spector TD, MacGregor AJ (2004). "Risk factors for osteoarthritis: genetics". Osteoarthr. Cartil. 12 Suppl A: S39–44. doi:10.1016/j.joca.2003.09.005. PMID 14698640. 
  11. Coggon D, Reading I, Croft P, McLaren M, Barrett D, Cooper C (May 2001). "Knee osteoarthritis and obesity". Int. J. Obes. Relat. Metab. Disord. 25 (5): 622–7. doi:10.1038/sj.ijo.0801585. PMID 11360143. 
  12. Pottie P, Presle N, Terlain B, Netter P, Mainard D, Berenbaum F (November 2006). "Obesity and osteoarthritis: more complex than predicted!". Ann. Rheum. Dis. 65 (11): 1403–5. doi:10.1136/ard.2006.061994. PMC 1798356. PMID 17038451. 
  13. Linn S, Murtaugh B, Casey E (May 2012). "Role of sex hormones in the development of osteoarthritis". PM R 4 (5 Suppl): S169–73. doi:10.1016/j.pmrj.2012.01.013. PMID 22632696. 
  14. Tanamas SK, Wijethilake P, Wluka AE, Davies-Tuck ML, Urquhart DM, Wang Y, Cicuttini FM (June 2011). "Sex hormones and structural changes in osteoarthritis: a systematic review". Maturitas 69 (2): 141–56. doi:10.1016/j.maturitas.2011.03.019. PMID 21481553. 
  15. Ma HL, Blanchet TJ, Peluso D, Hopkins B, Morris EA, Glasson SS (June 2007). "Osteoarthritis severity is sex dependent in a surgical mouse model". Osteoarthr. Cartil. 15 (6): 695–700. doi:10.1016/j.joca.2006.11.005. PMID 17207643. 
  16. Simon, H; Zieve D (2005-05-08). "Osteoarthritis". University of Maryland Medical Center. http://www.umm.edu/patiented/articles/what_osteoarthritis_000035_1.htm. Retrieved 2009-04-25. 
  17. Maroudas AI (April 1976). "Balance between swelling pressure and collagen tension in normal and degenerate cartilage". Nature 260 (5554): 808–9. doi:10.1038/260808a0. PMID 1264261. 
  18. Bollet AJ, Nance JL (July 1966). "Biochemical Findings in Normal and Osteoarthritic Articular Cartilage. II. Chondroitin Sulfate Concentration and Chain Length, Water, and Ash Content". J. Clin. Invest. 45 (7): 1170–7. doi:10.1172/JCI105423. PMC 292789. PMID 16695915. 
  19. ୧୯.୦ ୧୯.୧ Brocklehurst R, Bayliss MT, Maroudas A, Coysh HL, Freeman MA, Revell PA, Ali SY (January 1984). "The composition of normal and osteoarthritic articular cartilage from human knee joints. With special reference to unicompartmental replacement and osteotomy of the knee". J Bone Joint Surg Am 66 (1): 95–106. PMID 6690447. 
  20. Chou MC, Tsai PH, Huang GS, Lee HS, Lee CH, Lin MH, Lin CY, Chung HW (April 2009). "Correlation between the MR T2 value at 4.7 T and relative water content in articular cartilage in experimental osteoarthritis induced by ACL transection". Osteoarthr. Cartil. 17 (4): 441–7. doi:10.1016/j.joca.2008.09.009. PMID 18990590. 
  21. Grushko G, Schneiderman R, Maroudas A (1989). "Some biochemical and biophysical parameters for the study of the pathogenesis of osteoarthritis: a comparison between the processes of ageing and degeneration in human hip cartilage". Connect. Tissue Res. 19 (2–4): 149–76. doi:10.3109/03008208909043895. PMID 2805680. 
  22. Mankin HJ, Thrasher AZ (January 1975). "Water content and binding in normal and osteoarthritic human cartilage". J Bone Joint Surg Am 57 (1): 76–80. PMID 1123375. 
  23. Venn M, Maroudas A (April 1977). "Chemical composition and swelling of normal and osteoarthrotic femoral head cartilage. I. Chemical composition". Ann. Rheum. Dis. 36 (2): 121–9. doi:10.1136/ard.36.2.121. PMC 1006646. PMID 856064. 
  24. Zhang W, Doherty M, Peat G, Bierma-Zeinstra MA, Arden NK, Bresnihan B, Herrero-Beaumont G, Kirschner S, Leeb BF, Lohmander LS, Mazières B, Pavelka K, Punzi L, So AK, Tuncer T, Watt I, Bijlsma JW (March 2010). "EULAR evidence-based recommendations for the diagnosis of knee osteoarthritis". Ann. Rheum. Dis. 69 (3): 483–9. doi:10.1136/ard.2009.113100. PMID 19762361. 
  25. Bierma-Zeinstra SM, Oster JD, Bernsen RM, Verhaar JA, Ginai AZ, Bohnen AM (August 2002). "Joint space narrowing and relationship with symptoms and signs in adults consulting for hip pain in primary care". J. Rheumatol. 29 (8): 1713–8. PMID 12180735. 
  26. ଛାଞ୍ଚ:MerckManual
  27. Phillips CR, Brasington RD (2010). "Osteoarthritis treatment update: Are NSAIDs still in the picture?". Journal of Musculoskeletal Medicine 27 (2). http://www.musculoskeletalnetwork.com/display/article/1145622/1517357.