ହାତୀ

ଉଇକିପିଡ଼ିଆ ରୁ
Jump to navigation Jump to search
ହାତୀ
ଜୀବାଶ୍ମ କାଳ: ପ୍ଲାୟୋସିନ୍‍ରୁ ବର୍ତ୍ତମାନ
African Bush Elephant.jpg
ତାଞ୍ଜାନିଆର ମିକୁମି ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନର ଏକ ମାଈ ଆଫ୍ରିକୀୟ ବୁଦା ହାତୀ
ବିଜ୍ଞାନଭିତ୍ତିକ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ
ଜଗତ: Animalia
ସଙ୍ଘ: Chordata
ଉପସଙ୍ଘ: ମେରୁଦଣ୍ଡୀ
ବର୍ଗ: ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ
ଅଧିଗଣ: Afrotheria
ଗଣ: Proboscidea
କୁଳ: ଏଲିଫେଣ୍ଟିଡାଏ
ଜନ୍ ଏଡ୍‍ୱାର୍ଡ୍ ଗ୍ରେ, ୧୮୨୧
Genera

ହାତୀ (ଈଂରାଜୀରେ Elephant) ଏକ ବୃହତାକାର ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଏହା ସର୍ବବୃହତ୍ ସ୍ଥଳଚର ସ୍ଥନ୍ୟପାୟୀ ଜୀବ । ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ଅନୁଯାୟୀ ହାତୀକୁ ଏଲିଫେଣ୍ଟିଡାଏ ପରିବାରରେ ସ୍ଥାନିତ କରାଯାଇଛି । ହାତୀଙ୍କର ତିନୋଟି ଉପ-ପ୍ରଜାତି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ – ଆଫ୍ରିକୀୟ ବୁଦା ହାତୀ (African bush elephant, ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ନାମ Loxodonta africana), ଆଫ୍ରିକୀୟ ଜଙ୍ଗଲ ହାତୀ (African forest elephant, ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ନାମ Loxodonta cyclotis) ଏବଂ ଏସୀୟ ହାତୀ (Asian elephant, ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ନାମ Elephas maximus) । ଭୌଗୋଳିକ ବିତରଣ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଉପ-ସାହାରା ଆଫ୍ରିକା, ଦକ୍ଷିଣ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆରେ ହାତୀମାନେ ବ୍ୟାପ୍ତ । ପ୍ରାଚୀନ କାଳର ପ୍ରୋବୋଶିଡିଆ (proboscis-ପ୍ରୋବୋଶିସ୍ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଶୁଣ୍ଢ) ପରିବାରରୁ କେବଳ ଏଲିଫେଣ୍ଟିଡାଏ ପରିବାର ବର୍ତ୍ତମାନ ଜୀବିତ ରହିଛି; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ପରିବାର ଯଥା ଡାଏନୋଥେରିସ୍, ଗୋମ୍ଫୋଥିଅର୍, ମାମ୍ମଥ୍ ଓ ମାଷ୍ଟୋଡନ୍ ଇତ୍ୟାଦିର ଜୀବସମୂହ ଲୋପ ପାଇଗଲେଣି ।

ହାତୀମାନଙ୍କର ଶରୀରର ଏକ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଅଙ୍ଗ ହେଲା ଏମାନଙ୍କ ଶୁଣ୍ଢ । ଗାଧୋଇବା, ପାଣି ଉଠାଇ ପିଇବା, କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ଧରିବା ଇତ୍ୟାଦି ପାଇଁ ହାତୀମାନେ ନିଜ ଶୁଣ୍ଢର ଉପଯୋଗ କରିଥାନ୍ତି । ହାତୀର ଛାମୁ ଦାନ୍ତ ଗୋଜିଆ ହୋଇ ସାମନା ପଟକୁ ବଢ଼ିଯାଏ । ଏହା ଜିନିଷ ଉଠାଇବାରେ, ମାଟି ଖୋଳିବାରେ ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ର ଭାବରେ ହାତୀ ବ୍ୟବହାର କରିଥାଏ । ହାତୀର ବଡ଼ ବଡ଼ କାନ ତାକୁ ଶରୀରର ତାପମାତ୍ରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ସହଯୋଗ କରେ। ସେମାନଙ୍କର ସ୍ତମ୍ଭ ସଦୃଶ ଗୋଡ଼ ହାତୀର ଓଜନ ଉଠାଇ ରଖିବା ପାଇଁ ସମର୍ଥ ହୋଇଥାଏ । ଆଫ୍ରିକୀୟ ହାତୀଙ୍କର କାନ ବୃହତ୍ତର ଏବଂ ପୃଷ୍ଠଟି ଉତ୍ତଳ ହୋଇଥିବାବେଳେ ଏସୀୟ ହାତୀଙ୍କର କାନ ଛୋଟ ଏବଂ ପିଠିଟି ଅବତଳ ହୋଇଥାଏ ।

ହାତୀମାନେ ତୃଣଭୋଜୀ ଜୀବ । ସାଭାନ୍ନା ତୃଣଭୂମି, ଜଙ୍ଗଲ, ମରୁଭୂମି, ସନ୍ତସନ୍ତିଆ ଏପରି ବିଭିନ୍ନ ପରିବାସରେ ହାତୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଇପାରିବ । ହାତୀମାନେ କୌଣସି ଜଳାଶୟ ବା ନଦୀ ଆଖପାଖରେ ରହିବାକୁ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି । ହାତୀମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଉପରେ ସେମାନେ ରହୁଥିବା ପରିବେଶର ସନ୍ତୁଳନ ନିର୍ଭର କରେ । ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ଜୀବ ହାତୀଙ୍କଠାରୁ ଦୂରରେ ରହିବାକୁ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ସିଂହ, ମହାବଳ ବାଘ, ହେଟାବାଘବଳିଆ କୁକୁରଙ୍କ ପରି ମାଂସାସୀ ଶିକାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ହାତୀଛୁଆଙ୍କୁ ଶିକାର କରି ଖାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥାନ୍ତି । ହାତୀମାନଙ୍କ ପରିବାର ସର୍ବଦା ଭଙ୍ଗା-ଯୋଡ଼ା ହେଉଥାଏ । ବିଭିନ୍ନ ପରିବାର ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଏକାଠି ରୁହନ୍ତି । ବହୁ ମାଈ ହାତୀ ନିଜ ଛୁଆ, ସମ୍ପର୍କୀୟ ମାଈ ହାତୀ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଛୁଆମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ରୁହନ୍ତି । ସବୁଠାରୁ ବୟସ୍କା ମାଈ ହାତୀ (ମାତୃକା) ଏହି ମିଳିତ ଦଳ ବା ପରିବାରର ନେତୃତ୍ଵ ନିଏ ।

ବଡ଼ ହେବା ପରେ ଅଣ୍ଡିରା ହାତୀମାନେ ପରିବାର ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଆନ୍ତି । ସେମାନେ ଏକାକୀ ବା ଅନ୍ୟ ଅଣ୍ଡିରା ହାତୀଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ରୁହନ୍ତି । ଅଣ୍ଡିରା ହାତୀମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ଟେଷ୍ଟୋଷ୍ଟେରନ୍ ପ୍ରବାହ ବଢ଼ିଗଲେ ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକ୍ରାମକ ହୋଇ ଉଠନ୍ତି ଓ ପ୍ରଜନନ ବା ମିଳନ ପାଇଁ ମାଈ ହାତୀଙ୍କୁ ଖୋଜି ବୁଲନ୍ତି । ଅଣ୍ଡିରା ହାତୀର ଏହି ଉନ୍ମାଦିତ ବା ଉତ୍ତେଜିତ ଅବସ୍ଥାକୁ “ମସ୍ତ (musth)” ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଏହି ସମୟରେ ଅଣ୍ଡିରା ହାତୀମାନେ ମାଈମାନଙ୍କ ପରିବାର ପାଖକୁ ଯାଇପାରନ୍ତି । ସବୁ ହାତୀ ପରିବାରରେ ଛୁଆଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଧିକ ଧ୍ୟାନ ଦିଆଯାଏ ଓ ପ୍ରାୟ ୩ ବର୍ଷର ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏମାନେ ମା’ ହାତୀ ଉପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଥାଆନ୍ତି । ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବାସରେ ରହୁଥିବା ହାତୀମାନେ ପ୍ରାୟ ୭୦ ବର୍ଷ ବଞ୍ଚନ୍ତି । ସ୍ପର୍ଶ, ଦୃଷ୍ଟି, ଘ୍ରାଣ ଓ ଶବ୍ଦ ସହାୟତାରେ ଏମାନେ ପରସ୍ପର ସହ ବାର୍ତ୍ତାଳାପ କରିଥାନ୍ତି । ହାତୀମାନେ ଦୂରକୁ ବାର୍ତ୍ତା ପଠାଇବା ପାଇଁ ଇନ୍‍ଫ୍ରାସାଉଣ୍ଡ ଓ କମ୍ପନ ମାଧ୍ୟମ (seismic communication) ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ହାତୀର ବୁଦ୍ଧିମତାକୁ ବଣମଣିଷମାନଙ୍କ ସହ ତୁଳନୀୟ । ହାତୀମାନଙ୍କ ସ୍ମରଣ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଖର । ମୃତ ବା ମୃତ୍ୟୁ ଅପେକ୍ଷାରେ ରହିଥିବା ଅନ୍ୟ ଏକ ହାତୀ ପ୍ରତି ଏମାନେ ସମ୍ଵେଦନଶୀଳତା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥାନ୍ତି ।

IUCN ସଂସ୍ଥା ଆଫ୍ରିକୀୟ ହାତୀଙ୍କୁ “Vulnerable” ଓ ଏସୀୟ ହାତୀଙ୍କୁ “Endangered” ତାଲିକାଭୁକ୍ତ କରିଛି । ହାତୀଦାନ୍ତର ଚୋରା ବ୍ୟବସାୟ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ଵର ହାତୀଙ୍କ ପ୍ରତି ବିପଦ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି । ହାତୀଦାନ୍ତ ପାଇଁ ହାତୀଙ୍କର ଅବୈଧ ଶିକାର କରାଯାଏ । ଅଧିବାସ କ୍ଷୟ, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ସହତ ମୁହାଁମୁହିଁ ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି ହେବା ମଧ୍ୟ ହାତୀଙ୍କ ପାଇଁ ବିପଦ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଏସିଆରେ ହାତୀଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ କାମରେ ନିୟୋଜିତ କରାଯାଇଥାଏ । ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ହାତୀଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା । ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ ଚିଡ଼ିଆଖାନାରେ ପ୍ରଦର୍ଶନ, ସର୍କସ୍, ମନୋରଞ୍ଜନ, ପର୍ଯ୍ୟଟନ, ବନ ନିରୀକ୍ଷଣ ଓ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ ଇତ୍ୟାଦି ପାଇଁ ହାତୀ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଛନ୍ତି । କଳା, ଲୋକକଥା, ଧର୍ମ, ସାହିତ୍ୟ ଓ ଲୋକପ୍ରିୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ହାତୀଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଭୁବନେଶ୍ୱରର ନନ୍ଦନ କାନନ ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଜଙ୍ଗଲରେ ହାତୀ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି । ଚନ୍ଦକା ଜଙ୍ଗଲ ଏକ ହାତୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ ରୂପେ ମଧ୍ୟ ମାନ୍ୟତା ପାଇଛି ।

ନାମକରଣର ଇତିହାସ[ସମ୍ପାଦନା]

ଈଂରାଜୀ ଶବ୍ଦ "elephant" ଲାଟିନ୍ ଶବ୍ଦ elephasରୁ ଗୃହୀତ ହୋଇଛି ଏବଂ ଏହି ଲାଟିନ୍ ଶବ୍ଦଟି ଗ୍ରୀକ୍ ଶବ୍ଦ ἐλέφας (ଏଲିଫାସ୍)ରୁ ଗୃହୀତ ।[୧] ଏହି ଶବ୍ଦଟି ଫିନିସିୟାନ୍ ପରି କୌଣସି ଏକ ଅଣ ଇଣ୍ଡୋ-ୟୁରୋପୀୟ ଭାଷାରୁ ଆସି ଥାଇପାରେ ।[୨] ମାଇକିନିଆନ୍ ଗ୍ରୀକ୍ ଭାଷାରେ ହାତୀକୁ “ଏରିପା” କୁହାଯାଏ ।[୩][୪] ମାଇକିନିଆନ୍ ଗ୍ରୀକ୍ ଭାଷାର କବି ହୋମର୍ ହାତୀଦାନ୍ତ (ivory) ପାଇଁ ଏହି ଶବ୍ଦକୁ ବ୍ୟବହାର କରିଥିବା ବେଳେ ହେରୋଡଟ୍ସ ଜୀବ ପାଇଁ ଏଲିଫାସ୍ ବା ଏରିପା ଶବ୍ଦକୁ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ ।[୧] ୧୩୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ବେଳକୁ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଈଂରାଜୀ ଭାଷାରେ ଏଲିଫ୍ୟାଣ୍ଟ୍ ଶବ୍ଦଟି olyfaunt ରୂପେ ଲେଖା ଯାଉଥିଲା ଯାହା ବୋଧହୁଏ ଦ୍ଵାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପୁରୁଣା ଫରାସୀ ଶବ୍ଦ oliphantରୁ ଗୃହୀତ ହୋଇଥିଲା ।[୨] ଗ୍ରୀକ୍ ଶବ୍ଦ Loxodonta ଆଫ୍ରିକୀୟ ହାତୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ଓ ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଲା “ପାର୍ଶ୍ଵସ୍ଥ ତେର୍‍ଛା ଦାନ୍ତ" ।[୫]

ଆଧାର[ସମ୍ପାଦନା]

  1. ୧.୦ ୧.୧ ଛାଞ୍ଚ:LSJ
  2. ୨.୦ ୨.୧ Harper, D. "Elephant". Online Etymology Dictionary. Retrieved 25 October 2012. 
  3. Lujan, E. R.; Bernabe, A. "Ivory and horn production in Mycenaean texts". Academia. Retrieved 22 January 2013. 
  4. "elephant". Palaeolexicon, Word study tool of ancient languages. Retrieved 19 January 2013. 
  5. Kalb, J. E.; Mebrate, A. (୧୯୯୩). Fossil Elephantoids from the Hominid-Bearing Awash Group, Middle Awash Valley, Afar Depression, Ethiopia. The American Philosophical Society. pp. ୫୨–୫୯. ISBN ୦-୮୭୧୬୯-୮୩୧-୫. 

ପୁସ୍ତକ ଆଧାର[ସମ୍ପାଦନା]

--- Shoshani, J.; Shoshani, S. L. What is an Elephant?. pp. ୧୪–୧୫. 
--- Shoshani, J. Comparing the Living Elephants. pp. ୩୬–୫୧. 
--- Shoshani, J. Anatomy and Physiology. pp. ୬୬–୮୦. 
--- Easa, P. S. Musth in Asian Elephants. pp. ୮୫–୮୬. 
--- Moss, C. Elephant Calves: The Story of Two Sexes. pp. ୧୦୬–୧୩. 
--- Payne, K. B.; Langauer, W. B. Elephant Communication. pp. ୧୧୬–୨୩. 
--- Eltringham, S. K. Ecology and Behavior. pp. ୧୨୪–୨୭. 
--- Wylie, K. C. Elephants as War Machines. pp. ୧୪୬–୪୮. 
--- McNeely, J. A. Elephants as Beasts of Burden. pp. ୧୪୯–୫୦. 
--- Smith, K. H. The Elephant Domestication Centre of Africa. pp. ୧୫୨–୫୪. 
--- McNeely, J. A. Elephants in Folklore, Religion and Art. pp. ୧୫୮–୬୫. 
--- Shoshani, S. L. Famous Elephants. pp. ୧୬୮–୭୧. 
--- Daniel, J. C. The Asian Elephant Population Today. pp. ୧୭୪–୭୭. 
--- Douglas-Hamilton, I. The African Elephant Population Today. pp. ୧୭୮–୮୩. 
--- Tuttle, C. D. Elephants in Captivity. pp. ୧୮୪–୯୩. 
--- Martin, E. B. The Rise and Fall of the Ivory Market. pp. ୨୦୨–୦୭. 
--- Shoshani, J. Why Save Elephants?. pp. ୨୨୬–୨୯. 

ଆହୁରି ପଢ଼ନ୍ତୁ[ସମ୍ପାଦନା]