ରାଜ୍ୟ ସଭା

ରାଜ୍ୟ ସଭା Council of States
ପ୍ରକାର
ପ୍ରକାର	ଉଚ୍ଚ ସଦନ of the ଭାରତୀୟ ସଂସଦ
ନେତୃତ୍ୱ
ସଭାପତି (ଉପ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି)	ଚନ୍ଦ୍ରପୁରମ୍ ପୋନ୍ନୁସାମୀ ରାଧାକୃଷ୍ଣନ୍, ଭାଜପା ୧୨ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୫ ରୁ
ରାଜ୍ୟସଭା ଉପାଧ୍ୟକ୍ଷ	ହରିବଂଶ ନାରାୟଣ ସିଂହ, ଜନତା ଦଳ (ୟୁ) ୯ ଅଗଷ୍ଟ ୨୦୧୮ରୁ
ଗୃହ ମୂଖ୍ୟନେତା	ଜଗତ ପ୍ରକାଶ ନଡ୍ଡା, ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି ୨୪ ଜୁନ ୨୦୨୪ ରୁ
ବିରୋଧୀ ଦଳ ମୂଖ୍ୟନେତା	ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନ ଖଡଗେ, କଂଗ୍ରେସ ୧୬ ଫେବୃଆରୀ ୨୦୨୧ ରୁ
ଗଠନ
ଆସନ ସଂଖ୍ୟା	ସମୁଦାୟ ୨୪୫ ନିର୍ବାଚିତ ୨୩୩ ମନୋନିତ ୧୨ ସମ୍ବିଧାନରେ ସର୍ବାଧିକ ୨୫୦ ଜଣ ସଦସ୍ୟ ରହିବାର ପ୍ରୟୋଜନ ଅଛି
ରାଜନୈତିକ ଦଳ	ସରକାର      ଜାତୀୟ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ମହାମେଣ୍ଟ (୧୪୭) ବିପକ୍ଷ      ଭାରତୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ବିକାଶଶୀଳ ସମାବେଶୀ ମହାମେଣ୍ଟ (୭୫)      ଅନ୍ୟାନ୍ୟ (୨୨)      ଖାଲି (୧)
ନିର୍ବାଚନ
ମାତ୍ର ଗୋଟିଏ ମତ ବିନିମୟ
ଶେଷ ନିର୍ବାଚନ	୧୬ ମାର୍ଚ୍ଚ ୨୦୨୬
ସାକ୍ଷାତକକ୍ଷ
ରାଜ୍ୟ ସଭା ଗୃହ, ସଂସଦ, ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ, ଭାରତ
Website
rajyasabha.nic.in

ରାଜ୍ୟସଭା, ଯାହାକୁ 'ରାଜ୍ୟ ପରିଷଦ' ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଏହା ଭାରତୀୟ ସଂସଦର ଉପରିସ୍ଥ ସଦନ ଏବଂ ଲୋକସଭା ହେଉଛି ଏହାର ନିମ୍ନ ସଦନ। ରାଜ୍ୟସଭା ଭାରତର ସାଂଘୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିଭିନ୍ନ ଏକକ ଯଥା – ରାଜ୍ୟ ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ। ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକସଭା ସଦସ୍ୟମାନେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବରେ ନିର୍ବାଚିତ ହୁଅନ୍ତି, ରାଜ୍ୟସଭା ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ବିଧାନ ସଭା ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବାଚିତ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ଜାତୀୟ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭୂମିକା ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ। ଲୋକସଭା ପରି ଏହା ଏକ ଅସ୍ଥାୟୀ ସଦନ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ସଂସ୍ଥା ଏବଂ ଏହାକୁ କେବେହେଲେ ଭଙ୍ଗ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।

ରାଜ୍ୟସଭାର ସର୍ବାଧିକ ସଦସ୍ୟ ସଂଖ୍ୟା ୨୪୫, ଯେଉଁଥିରୁ ୨୩୩ ଜଣ ସଦସ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ବିଧାନ ସଭା ସଦସ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏକକ ହସ୍ତାନ୍ତରଯୋଗ୍ୟ ଭୋଟ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ନିର୍ବାଚିତ ହୁଅନ୍ତି । ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, କଳା, ସାହିତ୍ୟ, ବିଜ୍ଞାନ ଏବଂ ସମାଜସେବା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଅବଦାନ ପାଇଁ ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ୧୨ ଜଣ ସଦସ୍ୟଙ୍କୁ ମନୋନୀତ କରିଥାନ୍ତି । ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୮୦ ଅନୁଯାୟୀ, ସର୍ବାଧିକ ସଦସ୍ୟ କ୍ଷମତା ୨୫୦ (୨୩୮ ନିର୍ବାଚିତ, ୧୨ ମନୋନୀତ) ହୋଇପାରିବ । ଜାମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର ପୁନର୍ଗଠନ ଅଧିନିୟମ ପରେ ରାଜ୍ୟସଭାର ବର୍ତ୍ତମାନର ସଦସ୍ୟ କ୍ଷମତା ୨୪୫ ରହିଛି ।ଏହାର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ୬ ବର୍ଷ ଏବଂ ପ୍ରତି ଦୁଇ ବର୍ଷରେ ପ୍ରାୟ ଏକ-ତୃତୀୟାଂଶ ସଦସ୍ୟ ଅବସର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ଓ ସେହି ସ୍ଥାନରେ ନୂତନ ନିର୍ବାଚନ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ । ଲୋକସଭା ପରି ରାଜ୍ୟସଭା କେବେହେଲେ ଭଙ୍ଗ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏହା ଏକ ନିରନ୍ତର ଚାଲୁଥିବା ସଦନ ।ଆର୍ଥିକ ବ୍ୟାପାର (Money Bill) କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ରାଜ୍ୟସଭାର କ୍ଷମତା ଲୋକସଭା ସହିତ ସମାନ । ଯଦି କୌଣସି ବିଲ୍‌କୁ ନେଇ ଦୁଇ ସଦନ ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ଦେଖାଦିଏ, ତେବେ ସଂସଦର ମିଳିତ ଅଧିବେଶନ ଡକାଯାଏ । ଭାରତର ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି ରାଜ୍ୟସଭାର ପଦାଧିକାରୀ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ (Ex-officio Chairman) ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଗୃହର ସଦସ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବାଚିତ ଉପ-ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଗୃହ ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି । ୧୩ ମେ ୧୯୫୨ରେ ରାଜ୍ୟସଭାର ପ୍ରଥମ ଅଧିବେଶନ ବସିଥିଲା ।ରାଜ୍ୟସଭାର ଅଧିବେଶନ ନୂଆଦିଲ୍ଲୀସ୍ଥିତ ସଂସଦ ଭବନରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ । ୧୮ ଜୁଲାଇ ୨୦୧୮ ଠାରୁ ରାଜ୍ୟସଭାରେ ସମସ୍ତ ସରକାରୀ ଭାଷାରେ ଏକସଙ୍ଗେ ଅନୁବାଦ ଶୁଣିବାର ସୁବିଧା ଉପଲବ୍ଧ ହୋଇଛି । ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟଧାରା 'ସଂସଦ ଟିଭି'ରେ ସିଧାପ୍ରସାରଣ କରାଯାଏ । ନୂତନ ସଂସଦ ଭବନରେ ରାଜ୍ୟସଭା ପାଇଁ ୩୮୪ଟି ଆସନର ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି ।

ଯୋଗ୍ୟତା

ସମ୍ବିଧାନର ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୮୪ ଅନୁଯାୟୀ ସଂସଦର ସଦସ୍ୟ ହେବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଯୋଗ୍ୟତାଗୁଡ଼ିକ ଶୁଦ୍ଧ ଓଡ଼ିଆରେ ନିମ୍ନରେ ଦିଆଗଲା । ରାଜ୍ୟସଭାର ଜଣେ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଯୋଗ୍ୟତା ଥିବା ଆବଶ୍ୟକ:ଭାରତର ଜଣେ ନାଗରିକ ହୋଇଥିବା ଜରୁରୀ।ନିର୍ବାଚନ କମିଶନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକୃତ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସମ୍ବିଧାନର ତୃତୀୟ ଅନୁସୂଚୀ ଅନୁଯାୟୀ ଶପଥ ପାଠ କରିଥିବା ଆବଶ୍ୟକ।ବୟସ ଅତିକମରେ ୩୦ ବର୍ଷ ହୋଇଥିବା ଆବଶ୍ୟକ।ଜଣେ ଦଣ୍ଡିତ ଅପରାଧୀ ହୋଇନଥିବା ଆବଶ୍ୟକ।ଦେବାଳିଆ ଘୋଷିତ ହୋଇନଥିବା ଆବଶ୍ୟକ, ଅର୍ଥାତ୍ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ନିଜର ଋଣ ପରିଶୋଧ କରିବାର ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ଖର୍ଚ୍ଚ ତୁଲାଇବାର ସାମର୍ଥ୍ୟ ଥିବା ଉଚିତ।ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଅଧୀନରେ କୌଣସି ଲାଭଜନକ ପଦବୀରେ (Office of Profit) ଅଧିଷ୍ଠିତ ହୋଇନଥିବା ଆବଶ୍ୟକ।ମାନସିକ ସ୍ତରରେ ସୁସ୍ଥ ହୋଇଥିବା ଆବଶ୍ୟକ।ସଂସଦ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣୟନ କରାଯାଇଥିବା ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଆଇନଗତ ଯୋଗ୍ୟତା ହାସଲ କରିଥିବା ଆବଶ୍ୟକ ।

ସଦସ୍ୟତା

ନିର୍ବାଚିତ ସଦସ୍ୟନିର୍ଦ୍ଧାରିତ 'ଯୋଗ୍ୟତା' ଆଧାରରେ, ୨୩୩ ଜଣ ସଦସ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟ ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ବିଧାନ ସଭା ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆନୁପାତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ (Proportional Representation) ପଦ୍ଧତିରେ ଏକକ ହସ୍ତାନ୍ତରଯୋଗ୍ୟ ଭୋଟ୍ (Single Transferable Vote) ମାଧ୍ୟମରେ ନିର୍ବାଚିତ ହୁଅନ୍ତି।ମୁଖ୍ୟ ତଥ୍ୟ:ଏହି ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଭାରତୀୟ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ନିୟମାବଳୀ ଅନୁସରଣ କରାଯାଏ।ଓଡ଼ିଶାରୁ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ୧୦ ଜଣ ସଦସ୍ୟ ରାଜ୍ୟସଭାକୁ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥାନ୍ତି।

ସୀମାବଦ୍ଧତା

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନରେ ରାଜ୍ୟସଭା ଉପରେ କିଛି କଟକଣା ରହିଛି, ଯେଉଁଥିପାଇଁ କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଲୋକସଭା ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।ଅର୍ଥ ବିଲ୍ (Money bills):ସମ୍ବିଧାନର ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୧୦ ଅନୁଯାୟୀ ଅର୍ଥ ବିଲ୍‌ର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଅର୍ଥ ବିଲ୍ କେବଳ ଲୋକସଭାରେ ଜଣେ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ସୁପାରିଶ କ୍ରମେ ଆଗତ କରାଯାଇପାରିବ। ଲୋକସଭାରେ ପାରିତ ହେବା ପରେ ଏହାକୁ ୧୪ ଦିନ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟସଭାକୁ ପଠାଯାଏ। ଯଦି ୧୪ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ରାଜ୍ୟସଭା ଏହାକୁ ଫେରାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ଏହା ଉଭୟ ସଦନରେ ପାରିତ ହୋଇଛି ବୋଲି ଧରାଯାଏ। ରାଜ୍ୟସଭା ଅର୍ଥ ବିଲ୍‌ରେ କୌଣସି ସଂଶୋଧନ କରିପାରିବ ନାହିଁ, କେବଳ ସୁପାରିଶ ଦେଇପାରିବ। ଲୋକସଭା ଚାହିଁଲେ ସେହି ସୁପାରିଶକୁ ଗ୍ରହଣ କରିପାରେ କିମ୍ବା ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିପାରେ। ଅର୍ଥ ବିଲ୍ ପାଇଁ କୌଣସି ମିଳିତ ଅଧିବେଶନର ବ୍ୟବସ୍ଥା ନାହିଁ।ସଂସଦର ମିଳିତ ଅଧିବେଶନ (Joint Sitting of the Parliament):ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୦୮ ଅନୁଯାୟୀ, କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିସ୍ଥିତିରେ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ମିଳିତ ଅଧିବେଶନ ଡକାଇପାରିବେ। ଯେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ ସଦନ ଦ୍ୱାରା ପାରିତ ବିଲ୍‌କୁ ଅନ୍ୟ ସଦନ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରେ କିମ୍ବା ୬ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୌଣସି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଏ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଅଧିବେଶନ ବସେ। ଲୋକସଭାର ସଦସ୍ୟ ସଂଖ୍ୟା ରାଜ୍ୟସଭା ତୁଳନାରେ ଦୁଇଗୁଣରୁ ଅଧିକ ହୋଇଥିବାରୁ, ମିଳିତ ଅଧିବେଶନରେ ଲୋକସଭାର ପ୍ରଭାବ ଅଧିକ ରହେ। ଏହାର ଅଧ୍ୟକ୍ଷତା ଲୋକସଭା ବାଚସ୍ପତି କରନ୍ତି। ବର୍ତ୍ତମାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବଳ ୩ ଥର (୧୯୬୧, ୧୯୭୮ ଏବଂ ୨୦୦୨) ମିଳିତ ଅଧିବେଶନ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଛି।ଅନାସ୍ଥା ପ୍ରସ୍ତାବ (No-confidence motion):ଲୋକସଭା ପରି ରାଜ୍ୟସଭାର ସଦସ୍ୟମାନେ ସରକାରଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଅନାସ୍ଥା ପ୍ରସ୍ତାବ ଆଣିପାରିବେ ନାହିଁ।

କ୍ଷମତା

ଭାରତର ଅର୍ଦ୍ଧ-ସାଂଘୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ରାଜ୍ୟସଭା ହେଉଛି କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାପିକା ସଭାରେ ରାଜ୍ୟ ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରତିନିଧି। ଏହି କାରଣରୁ, କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ବିରୋଧରେ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଅଧିକାରକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟସଭା ପାଖରେ କିଛି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କ୍ଷମତା ରହିଛି।କେନ୍ଦ୍ର-ରାଜ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ (Union-State relations):ସମ୍ବିଧାନ ଭାରତୀୟ ସଂସଦକୁ 'ରାଜ୍ୟ ତାଲିକା'ରେ ଥିବା ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରିବା ପାଇଁ କ୍ଷମତା ପ୍ରଦାନ କରିଛି। ତେବେ, ଏହା କେବଳ ସେତିକିବେଳେ ସମ୍ଭବ ହେବ ଯେତେବେଳେ ରାଜ୍ୟସଭା ଦୁଇ-ତୃତୀୟାଂଶ ବହୁମତରେ ଏକ ପ୍ରସ୍ତାବ ପାରିତ କରି କେନ୍ଦ୍ର ସଂସଦକୁ ଏହି କ୍ଷମତା ପ୍ରଦାନ କରିବ। ରାଜ୍ୟସଭାର ଅନୁମତି ବିନା କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷିତ ଥିବା କୌଣସି ବିଷୟରେ ଆଇନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ସଂସ୍କୃତି ଏବଂ ସ୍ୱାର୍ଥ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ରାଜ୍ୟସଭା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ।ସର୍ବଭାରତୀୟ ସେବା ଗଠନ (Creation of All-India services):ରାଜ୍ୟସଭା ନିଜର ଦୁଇ-ତୃତୀୟାଂଶ ବହୁମତରେ ଏକ ପ୍ରସ୍ତାବ ପାରିତ କରି କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କୁ ନୂତନ 'ସର୍ବଭାରତୀୟ ସେବା' (ଯଥା IAS, IPS ପରି) ଗଠନ କରିବା ପାଇଁ କ୍ଷମତା ଦେଇପାରିବ, ଯାହା କେନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଉଭୟଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ ଭାବେ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ହେବ।

ସଚିବାଳୟ

ସମ୍ବିଧାନର ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୯୮ରେ ଥିବା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁଯାୟୀ ରାଜ୍ୟସଭା ସଚିବାଳୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଥିଲା। ସଂସଦର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଦନ ପାଇଁ ପୃଥକ ସଚିବାଳୟ କର୍ମଚାରୀ ରହିବା ନେଇ ଏହି ଅନୁଚ୍ଛେଦରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଯାହା ନିମ୍ନମତେ ପଢ଼ାଯାଏ:୯୮. ସଂସଦର ସଚିବାଳୟ – (୧) ସଂସଦର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଦନର ଏକ ପୃଥକ ସଚିବାଳୟ କର୍ମଚାରୀ ଗୋଷ୍ଠୀ ରହିବେ: ତେବେ ଏହି ଧାରାର କୌଣସି ବିଷୟ ସଂସଦର ଉଭୟ ସଦନ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ପଦବୀ ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ସାଜିବ ନାହିଁ। (୨) ସଂସଦ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରି ସଂସଦର ଯେକୌଣସି ସଦନର ସଚିବାଳୟ କର୍ମଚାରୀ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ନିଯୁକ୍ତି ଏବଂ ସେବା ସର୍ତ୍ତାବଳୀକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କରିପାରନ୍ତି।ରାଜ୍ୟସଭା ସଚିବାଳୟ ଅଧ୍ୟକ୍ଷଙ୍କ ସାମଗ୍ରିକ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଏବଂ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ। ସଚିବାଳୟର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ:(i) ରାଜ୍ୟସଭାର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ସାଚିବିକ ସହାୟତା ଏବଂ ସମର୍ଥନ ପ୍ରଦାନ କରିବା; (ii) ରାଜ୍ୟସଭା ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱୀକୃତିପ୍ରାପ୍ତ ସୁବିଧା ସୁଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରିବା; (iii) ବିଭିନ୍ନ ସଂସଦୀୟ କମିଟିଗୁଡ଼ିକୁ ସେବା ପ୍ରଦାନ କରିବା; (iv) ଗବେଷଣା ଓ ସନ୍ଦର୍ଭ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାଶନ ବାହାର କରିବା; (v) ସଚିବାଳୟରେ କର୍ମଚାରୀ ନିଯୁକ୍ତି କରିବା ଏବଂ କର୍ମଚାରୀ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକର ତଦାରଖ କରିବା; ଏବଂ (vi) ରାଜ୍ୟସଭାର ଦୈନନ୍ଦିନ କାର୍ଯ୍ୟଧାରାର ଏକ ବିବରଣୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ ତଥା ପ୍ରକାଶ କରିବା ଏବଂ ରାଜ୍ୟସଭା ଓ ଏହାର କମିଟିଗୁଡ଼ିକର କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରକାଶନ ବାହାର କରିବା।ନିଜର ସାମ୍ବିଧାନିକ ଏବଂ ବିଧିବଦ୍ଧ ଦାୟିତ୍ୱ ନିର୍ବାହ କରିବାରେ ରାଜ୍ୟସଭା ଅଧ୍ୟକ୍ଷଙ୍କୁ ମହାନିର୍ଦ୍ଦେଶକ (Secretary-General) ସହାୟତା କରନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ପଦବୀ ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ କ୍ୟାବିନେଟ୍ ସଚିବଙ୍କ ପାହ୍ୟା ସହିତ ସମାନ। ମହାନିର୍ଦ୍ଦେଶକଙ୍କୁ ସଚିବ, ଅତିରିକ୍ତ ସଚିବ, ଯୁଗ୍ମ ସଚିବ ସ୍ତରର ବରିଷ୍ଠ ପଦାଧିକାରୀ ଏବଂ ସଚିବାଳୟର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଧିକାରୀ ଓ କର୍ମଚାରୀମାନେ ସହାୟତା କରନ୍ତି। ବର୍ତ୍ତମାନର ମହାନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରମୋଦ ଚନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀ। ୨୦୧୯ ଶୀତକାଳୀନ ଅଧିବେଶନରେ ରାଜ୍ୟସଭା ମାର୍ଶଲମାନଙ୍କ ପୋଷାକକୁ ପାରମ୍ପରିକ ଭାରତୀୟ ପୋଷାକ (ପଗଡ଼ି ସହିତ) ବଦଳରେ ଟୋପି ସହିତ ଗାଢ଼ ନୀଳ ଏବଂ ଅଲିଭ୍ ଗ୍ରୀନ୍ ରଙ୍ଗର ସାମରିକ ଶୈଳୀର ପୋଷାକରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଯାଇଛି।

ଗଣମାଧ୍ୟମ

ସଂସଦ ଟିଭି ହେଉଛି ଭାରତୀୟ ସଂସଦର ଉଭୟ ସଦନ (ଲୋକସଭା ଓ ରାଜ୍ୟସଭା) ଦ୍ୱାରା ମିଳିତ ଭାବେ ପରିଚାଳିତ ଏବଂ ମାଲିକାନାରେ ଥିବା ଏକ ୨୪ ଘଣ୍ଟିଆ ସଂସଦୀୟ ଟେଲିଭିଜନ ଚ୍ୟାନେଲ। ଏହି ଚ୍ୟାନେଲର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ସଂସଦୀୟ ବ୍ୟାପାର, ବିଶେଷ କରି ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟଧାରା ଏବଂ ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ଉପରେ ଗଭୀର ତଥ୍ୟ ତଥା ବିଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରଦାନ କରିବା। ଅଧିବେଶନ ସମୟରେ, ସଂସଦ ଟିଭି ସଦନର କାର୍ଯ୍ୟଧାରାର ସିଧାପ୍ରସାରଣ କରିବା ସହିତ ଦୈନନ୍ଦିନ ସଂସଦୀୟ ଘଟଣାବଳୀ ଓ ବିକାଶର ବିଶ୍ଳେଷଣ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥାଏ।ପୂର୍ବରୁ, ସଂସଦର ଉଭୟ ସଦନ ପାଇଁ ଯଥାକ୍ରମେ ରାଜ୍ୟସଭା ଟିଭି ଏବଂ ଲୋକସଭା ଟିଭି ନାମରେ ଦୁଇଟି ପୃଥକ ଚ୍ୟାନେଲ ରହିଥିଲା।