ରାମାନନ୍ଦାଚାର୍ଯ୍ୟ

ରାମାନନ୍ଦାଚାର୍ଯ୍ୟ
ଜନ୍ମ	December 30, ~1300-1380 CEl Prayagraj, Delhi Sultanate (present-day Uttar Pradesh, India)
ମୃତ୍ୟୁ	uncertain date, ~1400-1475 CE Banaras, Delhi Sultanate (present-day Varanasi, Uttar Pradesh, India)
ସମ୍ପ୍ରଦାୟ	Ramanandi Sampradaya
ଗୁରୁ	Raghavananda
ଦର୍ଶନ	Vishishtadvaita
ମୁଖ୍ୟ ଶିଷ୍ୟ (ଗଣ)	2 poetess-sants and 10 poet-sants including Kabir, Ravidas, Pipa, Dhanna, and Surasurananda
Influence on Tulsidas, Nabha Dass, Krishnadas Payahari, Kilhadev

ଜଗତଗୁରୁ ଶ୍ରୀ ରାମାନନ୍ଦାଚାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଭକ୍ତି ଆନ୍ଦୋଳନର ଏକ ମହାନ ସନ୍ଥ ଥିଲେ । ସେ ରାମଭକ୍ତିର ଧାରାକୁ ସମାଜର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ରେଣୀର ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚାଇଥିଲେ । ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଆଧାରରେ ସେ ରାମଭକ୍ତିକୁ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଚାର କରିଥିଲେ । କବୀର ସାଗର ଅନୁସାରେ, ସେମାନଙ୍କର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜୀବନ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ବୟସରେ କବୀରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଜ୍ଞାନରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ସେ ଆଦିରାମଙ୍କ ଭକ୍ତି ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ଏହାସହିତ ସେ ବୈଷ୍ଣବ ବୈରାଗୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସ୍ଥାପନା କରିଥିଲେ, ଯାହା ରାମାନନ୍ଦୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ ।

ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜୀବନ

ସ୍ୱାମୀ ରାମାନନ୍ଦଙ୍କ ଜନ୍ମ ପ୍ରୟାଗରାଜରେ ଏକ କାନ୍ୟକୁବ୍ଜ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିବାରରେ ହୋଇଥିଲା । ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କର ନାମ ସୁଶୀଳା ଦେବୀ ଏବଂ ପିତାଙ୍କ ନାମ ପୁଣ୍ୟ ସଦନ ଶର୍ମା ଥିଲା । ଛୋଟବେଳୁ ସେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଅଲୌକିକ ଜ୍ଞାନର ପ୍ରଚାର କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ଧାର୍ମିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଥିବା ତାଙ୍କ ପିତାମାତା ସେମାନଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ କାଶୀରେ ଥିବା ଶ୍ରୀମଠରେ ସ୍ୱାମୀ ରାଧ୍ୱାନନ୍ଦଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାଇଥିଲେ । ସେ ଶ୍ରୀମଠରେ ରହି ବେଦ, ପୁରାଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥ ପଢିଥିଲେ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବିଦ୍ୱାନ୍ ହୋଇଥିଲେ । ପଞ୍ଚଗଙ୍ଗା ଘାଟରେ ଥିବା ଶ୍ରୀମଠରେ ରହି ସେ ୧୪୦୦ ଋଷି-ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଚାର ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲେ । ପରେ କବୀରଙ୍କ ସହିତ ଜ୍ଞାନ ଚର୍ଚ୍ଚା କରି ସେ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି ଭକ୍ତି ସାଧନା କରିଥିଲେ ।

ଗୁରୁ-ଶିଷ୍ୟ ପରମ୍ପରା

ରାମାନନ୍ଦୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସ୍ଥାପକ ସ୍ୱାମୀ ରାମାନନ୍ଦ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ରାମଭକ୍ତିର ଦ୍ୱାର ଖୋଲିଥିଲେ । ପ୍ରଥମେ ସେ ଶୂଦ୍ର ଜାତି ପ୍ରତି ଭେଦଭାବ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ୧୦୪ ବର୍ଷ ବୟସରେ ସେ ମାତ୍ର ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷର କବୀରଙ୍କୁ ଦୀକ୍ଷା ଦେବା ପରେ ତାଙ୍କ ମନର ଏହି ଭେଦଭାବ ଦୂର ହୋଇଗଲା । କବୀରଙ୍କ ଚମତ୍କାରରୁ ସେ ଧର୍ମର ସମାନତା ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ । ପରେ ତାଙ୍କର ଅନନ୍ତାନନ୍ଦ, ଭାବାନନ୍ଦ, ପୀପା, ସେନ ନାଇ, ଧନ୍ନା, ନାଭାଦାସ, ନରହର୍ୟାନନ୍ଦ, ସୁଖାନନ୍ଦ, କବୀର (ଗୁରୁ ପରମ୍ପରା ରକ୍ଷା ପାଇଁ), ରବିଦାସ, ସୁରସରୀ, ପଦ୍ମାବତୀ ଇତ୍ୟାଦି ମିଶି ମୋଟ ୧୪ ଜଣ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ "ଚତୁର୍ଦଶ ମହାଭାଗବତ" ଭାବେ ପରିଚିତ।

କବୀର ଓ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ରବିଦାସ ‘ସତଗୁଣ ନିର୍ଗୁଣ ରାମ’ ଙ୍କ ଉପାସନା କରୁଥିଲେ। ସ୍ୱାମୀ ରାମାନନ୍ଦ ଏମିତି ଏକ ମହାନ ସନ୍ଥ ଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ଛାୟାରେ ସଗୁଣ ଓ ନିର୍ଗୁଣ—ଦୁଇପ୍ରକାର ଭକ୍ତମାନେ ଆଶ୍ରୟ ପାଉଥିଲେ। ସମାଜରେ ଯେତେବେଳେ ସବୁଠାରୁ ଦ୍ୱେଷ ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ବଢ଼ି ଯାଉଥିଲା, ସେତେବେଳେ ସ୍ୱାମୀ ରାମାନନ୍ଦ କବୀରଙ୍କୁ ବୁଝି ଭକ୍ତି କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ "ଜାତ–ପାତ ପୂଛେ ନା କୌଇ, ହରି କୋ ଭଜେ ସୋ ହରି କା ହୋଇ" ବୋଲି ନାରା ଦେଇଥିଲେ । ସେ "ସର୍ବେ ପ୍ରପତ୍ତେଧିକାରିଣଃ ମତଃ" ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ପ୍ରଚାର କରିଥିଲେ ଏବଂ ଭକ୍ତିର ମାର୍ଗ ସାଧାରଣ ମଣିଷ ପାଇଁ ଖୋଲିଦେଇଥିଲେ।

ଭକ୍ତିଯାତ୍ରା

ସ୍ୱାମୀ ରାମାନନ୍ଦ ଜଣେ ବୈଷ୍ଣବ ଉପାସକ ଥିଲେ। ସେ କାଶୀରେ ଚାରିଗୋଟି ବେଦର ଜ୍ଞାତା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାର ସାଧନା କବୀରଙ୍କ ନିକଟରୁ ମିଳିଥିଲା । ସ୍ୱାମୀଜୀ ମୋଟ ୧୪୦୦ ଋଷି-ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଚାରକ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ । ସେହି ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଥିଲେ ସ୍ୱାମୀ ବିବେକାନନ୍ଦ, ଯିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଥାବାଚକ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ । ସେ କାଶୀ ନଗରର ଏକ କ୍ଷେତ୍ରର ଉଦ୍ୟୋଗୀ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ । ପ୍ରତିଦିନ ଭଳି, ସ୍ୱାମୀ ବିବେକାନନ୍ଦ ବିଷ୍ଣୁ ପୁରାଣରୁ କଥା କହୁଥିବା ବେଳେ ସେ କହୁଥିଲେ—ଶ୍ରୀହରି ବିଷ୍ଣୁ ସବୁଙ୍କର ରକ୍ଷକ ଏବଂ ଅବିନାଶୀ ପ୍ରଭୁ । ସେହିଁ ସୃଷ୍ଟିର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା । ପରେ ୫ ବର୍ଷ ବୟସର ଲୀଳା ଶରୀରରେ କବୀରଜୀ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ଦେବୀଭାଗବତ, ହିନ୍ଦୀ ଟୀକା ସହିତ, ତୃତୀୟ ସ୍କନ୍ଧ, ପୃଷ୍ଠା ୧୨୩ ରୁ ପ୍ରମାଣ ଦେଇ ସ୍ୱାମୀଜୀଙ୍କ କଥାକୁ ଖଣ୍ଡନ କଲେ । ସ୍ୱାମୀଜୀ ପଚାରିବା ପରେ କବୀରଜୀ କହିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କ ନାମ ସ୍ୱାମୀ ରାମାନନ୍ଦ ଅଟେ । ଏହା ଶୁଣି ସ୍ୱାମୀଜୀ ରୁଷିଯାଇ ତୁରନ୍ତ ସେଠାରୁ ଚାଲିଯାଇଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ ସେ କବୀରଜୀଙ୍କ ସହିତ ଆଲୋଚନା କଲେ।କିଛି ସମୟ ପରେ ସ୍ୱାମୀ ରାମାନନ୍ଦ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଏକ କଳ୍ପନା ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରି ତାହାର ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ । ଧ୍ୟାନ ସମୟରେ ସେ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ସ୍ନାନ କରାଇ, ବସ୍ତ୍ର ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଇ, ହାତରେ ବଂଶୀ ଧରାଇ, କପାଳରେ ତିଳକ ଲଗାଇ, ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧାଉଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ଗଳାରେ ମାଳା ପିନ୍ଧାଇବା ଭୁଲିଯାଇଥିଲେ । ନିଜ ମୁକୁଟ ଉପରେ ମାଳା ପିନ୍ଧାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବାରେ ସେ ମାଳା ମୁକୁଟରେ ଅଟକିଯାଉଥିଲା । ଏଭଳି ଅସମଞ୍ଜସରେ ସେ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ । କବୀର ସାହେବ, ଯିଏ ସେତେବେଳେ କୁଟୀର ବାହାରେ ଥିଲେ, ପର୍ଦ୍ଦା ପଛରୁ କହିଲେ—"ସ୍ୱାମୀଜୀ, ଆପଣ ମାଳାର ଡୋରୀକୁ ଖୋଲି ଗଳାରେ ପିନ୍ଧାନ୍ତୁ ।" ଏହି ଚମତ୍କାର ଦେଖି ସ୍ୱାମୀ ରାମାନନ୍ଦଜୀ ପର୍ଦ୍ଦା ହଟାଇ କବୀର ସାହେବଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ । ଏବେ କବୀରଜୀ ସେମାନଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ ଅବିନାଶୀ ଲୋକର ଦର୍ଶନ କରାଇଲେ । କବୀରଜୀ ଗୁରୁପରମ୍ପରା ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀ ରାମାନନ୍ଦଜୀଙ୍କୁ ସାର୍ବଜନୀନ ଭାବେ ଗୁରୁ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ ।

ସ୍ୱାମୀ ରାମାନନ୍ଦ ଭକ୍ତିମାର୍ଗର ପ୍ରଚାର ପାଇଁ ଦେଶବ୍ୟାପୀ ଯାତ୍ରା କଲେ । ସେ ଜଗନ୍ନାଥ ପୁରୀ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ଅନେକ ତୀର୍ଥକୁ ଭ୍ରମଣ କରି ରାମଭକ୍ତିର ପ୍ରଚାର କଲେ । ରାମଭକ୍ତିର ପବିତ୍ର ଧାରାକୁ ହିମାଳୟର ପବିତ୍ର ଉଚ୍ଚତାରୁ ତଳକୁ ଆଣି ସେ ଗରିବ ଓ ବଞ୍ଚିତମାନଙ୍କ ଝୁପୁଡ଼ିରେ ପହଞ୍ଚାଇଥିଲେ । ସ୍ୱାମୀଜୀ ଭକ୍ତିର ପ୍ରଚାରରେ ସଂସ୍କୃତରୁ ଅଧିକ ଲୋକଭାଷାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ । ସେ ଅନେକ ଗ୍ରନ୍ଥର ରଚନା କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ "ଆନନ୍ଦ ଭାଷ୍ୟ" ଉପରେ ଟୀକା ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । "ବୈଷ୍ଣବମତାବ୍ଜ ଭାସ୍କର" ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କୃତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ।"