ଭାରତର ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟାଧୀଶ

Logo of the Supreme Court of India.

ଭାରତର ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟାଧୀଶ (Chief Justice of India/CJI) ଭାରତୀୟ ନ୍ୟାୟପାଳିକା ଏବଂ ଭାରତର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ହୋଇଥାନ୍ତି ।[3] ଭାରତର ସଂବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ, ବିଦାୟମାନ ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟଧୀଶଙ୍କ ପରାମର୍ଶରେ ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ପରବର୍ତ୍ତୀ ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟଧୀଶଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିବାର କ୍ଷମତା ରଖନ୍ତି। ନିଯୁକ୍ତ ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟଧୀଶ ୬୫ ବର୍ଷ ବୟସ ପୂରଣ କରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କିମ୍ବା ମହାଭିଯୋଗ ମାଧ୍ୟମରେ ପଦଚ୍ୟୁତ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଦରେ ରହନ୍ତି । ପରମ୍ପରାନୁସାରେ, ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟଧୀଶଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁପାରିଶ ହୋଇଥିବା ନାମ ସାଧାରଣତଃ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ପରବର୍ତ୍ତୀ ସର୍ବାଧିକ ବରିଷ୍ଠ ନ୍ୟାୟଧୀଶ ହୋଇଥାଏ ।

ତଥାପି, ଏହି ପରମ୍ପରାକୁ ଦୁଇଥର ଉଲ୍ଲଂଘନ କରାଯାଇଥିଲା । ୧୯୭୩ ମସିହାରେ, ତିନିଜଣ ବରିଷ୍ଠ ନ୍ୟାୟଧୀଶଙ୍କୁ ବାଦ୍‌ଦେଇ ନ୍ୟାୟମୂର୍ତ୍ତି ଅଜିତ ନାଥ ରାୟଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟଧୀଶ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା । ଏହାଛଡ଼ା, ୧୯୭୭ ମସିହାରେ ନ୍ୟାୟମୂର୍ତ୍ତି ହଂସରାଜ ଖାନ୍ନାଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ନ୍ୟାୟମୂର୍ତ୍ତି ମିର୍ଜା ହମୀଦୁଲ୍ଲା ବେଗଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟଧୀଶ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା ।

ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ପ୍ରମୁଖ ଭାବେ, ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟଧୀଶ ମାମଲାର ବଣ୍ଟନ ଏବଂ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଇନଗତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ନିରାକରଣ କରିବା ପାଇଁ ସଂବିଧାନିକ ବେଞ୍ଚଗୁଡ଼ିକର ଗଠନ ପାଇଁ ଦାୟୀ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଭାରତ ସଂବିଧାନର ଅନୁଛେଦ ୧୪୫ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ନିୟମାବଳୀ, ୧୯୬୬ ଅନୁଯାୟୀ, ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟଧୀଶ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନ୍ୟାୟଧୀଶମାନଙ୍କୁ ବଣ୍ଟନ କରନ୍ତି। କୌଣସି ମାମଲାରେ, ସେହି ନ୍ୟାୟଧୀଶମାନେ ପୁନଃବଣ୍ଟନ ପାଇଁ ମାମଲାଟିକୁ ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟଧୀଶଙ୍କ ନିକଟକୁ ଫେରାଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥାନ୍ତି, ଯାହା ପାଇଁ ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟକ ନ୍ୟାୟଧୀଶଙ୍କ ସହିତ ଏକ ବଡ଼ ବେଞ୍ଚ ଦ୍ୱାରା ଏହାର ପରିଗଣନା ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇପାରେ।

ପ୍ରଶାସନିକ ପକ୍ଷରୁ, ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟଧୀଶ ରୋଷ୍ଟରର ପାଳନ, ଅଦାଲତ କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ନିଯୁକ୍ତି ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ନିରୀକ୍ଷଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀ ସମ୍ପର୍କିତ ସାଧାରଣ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତି।

ଭାରତର ୫୩ତମ ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନର ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟଧୀଶ ସୂର୍ଯ୍ୟ କାନ୍ତ ୨୪ ନଭେମ୍ବର ୨୦୨୫ ତାରିଖରେ ଭାରତର ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟଧୀଶ ଭାବେ ଶପଥ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି ।

ନିଯୁକ୍ତି

ଯେତେବେଳେ ବର୍ତ୍ତମାନର ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟଧୀଶଙ୍କ ଅବସର ସମୟ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହୁଏ, ଆଇନ ଏବଂ ନ୍ୟାୟ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟଧୀଶଙ୍କ ଠାରୁ ସୁପାରିଶ ଚାହେଁ । ଅନ୍ୟ ନ୍ୟାୟଧୀଶମାନଙ୍କ ସହିତ ପରାମର୍ଶ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ । ପରେ, ସେହି ସୁପାରିଶ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ, ଯିଏ ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟଧୀଶ ଭାବେ କାହାକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ, ସେ ବିଷୟରେ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଥାନ୍ତି ।

ନିଷ୍କାସନ (ପଦଚ୍ୟୁତି)

ଭାରତର ସଂବିଧାନର ଅନୁଛେଦ ୧୨୪(୪) ରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ନ୍ୟାୟଧୀଶଙ୍କୁ ପଦଚ୍ୟୁତ କରିବାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଉଲ୍ଲେଖିତ ଅଛି, ଯାହା ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟଧୀଶଙ୍କ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁ ହୁଏ । ଏକଥର ନିଯୁକ୍ତ ହେବା ପରେ, ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟଧୀଶ ୬୫ ବର୍ଷ ବୟସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଦରେ ରହନ୍ତି । ସଂବିଧାନରେ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇନାହିଁ । ସେମାନଙ୍କୁ କେବଳ ସଂସଦ ଦ୍ୱାରା ମହାଭିଯୋଗ (ପଦଚ୍ୟୁତି ପ୍ରକ୍ରିୟା) ମାଧ୍ୟମରେ ହଟାଯାଇପାରେ:

“ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର କୌଣସି ନ୍ୟାୟଧୀଶକୁ ତାଙ୍କ ପଦରୁ ସେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହଟାଯିବ ନାହିଁ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂସଦର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଦନର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଦସ୍ୟସଂଖ୍ୟାର ଅଧିକାଂଶ ଏବଂ ଉପସ୍ଥିତ ଓ ଭୋଟ ଦେଉଥିବା ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କର ଅତି କମରେ ଦୁଇ-ତୃତୀୟାଂଶ ଅଧିକାଂଶ ଦ୍ୱାରା ପାରିତ ଏକ ଅଭିଭାଷଣ ପରେ, ସେହି ସଦନର ସେହି ଅଧିବେଶନରେ ପ୍ରମାଣିତ କୁକର୍ମ କିମ୍ବା ଅକ୍ଷମତାର ଆଧାରରେ ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ନିକଟକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଥିବା ଆଦେଶ ଜାରି ନହୁଏ।” – ଅନୁଛେଦ ୧୨୪(୪), ଭାରତର ସଂବିଧାନ ।

(A Judge of the Supreme Court shall not be removed from his office except by an order of the President passed after an address by each House of Parliament supported by a majority of the total membership of that House and by a majority of not less than two-thirds of the members of that House present and voting has been presented to the President in the same session for such removal on the ground of proved misbehaviour or incapacity-Article 124(4), Constitution of India )

ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟାଧୀଶଙ୍କ ତାଲିକା

ସଂଖ୍ୟା	ନାମ (ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ)	ଛବି	ସେବା ଅବଧିର ପ୍ରାରମ୍ଭ	ସେବା ଅବଧିର ଶେଷ	Date of appointment as Judge in
					Supreme Court
୧	ଏଚ୍. ଜେ. କନିଆ (1890–1951)		୨୬ ଜାନୁୟାରୀ ୧୯୫୦	6 November 1951	28 January 1950
୨	ଏମ୍‌. ପତଞ୍ଜଳି ଶାସ୍ତ୍ରୀ (1889–1963)		୭ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୧	3 January 1954	28 January 1950
୩	ମେହରଚନ୍ଦ ମହାଜନ (1889–1967)		୪ ଜାନୁୟାରୀ ୧୯୫୪	22 December 1954	28 January 1950
୪	ବିଜନ କୁମାର ମୁଖାର୍ଜୀ (1891–1956)		23 December 1954	31 January 1956	28 January 1950
୫	ସୁଧୀ ରଞ୍ଜନ ଦାସ (1894–1977)		1 February 1956	30 September 1959	28 January 1950
୬	ଭୁବନେଶ୍ୱର ପ୍ରସାଦ ସିହ୍ନା (1899–1986)		1 October 1959	31 January 1964	3 December 1954
୭	ପ୍ରହ୍ଲାଦ ବାଲାଚାର୍ଯ୍ୟ ଗଜେନ୍ଦ୍ରଗଡ଼କର (1901–1981)		1 February 1964	15 March 1966	17 January 1957
୮	ଅମଲ କୁମାର ସରକାର (1901–2001)		16 March 1966	29 June 1966	4 March 1957
୯	କୋକା ସୁବ୍‌ବା ରାଓ (1902–1976)		30 June 1966	11 April 1967ଛାଞ୍ଚ:Double dagger	31 January 1958
୧୦	କୈଳାସ ନାଥ ୱାଂଚୁ (1903–1988)		12 April 1967	24 February 1968	11 August 1958
୧୧	ମହମ୍ମଦ ହିଦାୟତୁଲ୍ଲାହ (1905–1992){{ସେ ମଧ୍ୟ ଭାରତର କାର୍ଯ୍ୟବାହୀ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଏବଂ ଉପ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ}}		25 February 1968	16 December 1970	1 December 1958
୧୨	ଜୟନ୍ତିଲାଲ ଛୋଟାଲାଲ ଶାହ (1906–1991)		17 December 1970	21 January 1971	12 October 1959
୧୩	ସର୍ବ ମିତ୍ର ସିକ୍ରି (1908–1992)		22 January 1971	25 April 1973	3 February 1964
୧୪	ଅଜିତ ନାଥ ରାୟ (1912–2009)		26 April 1973	28 January 1977	1 August 1969
୧୫	ମିର୍ଜା ହମୀଦୁଲ୍ଲା ବେଗ (1913–1988)		29 January 1977	21 February 1978	10 December 1971
୧୬	ୱାଇ. ଭି. ଚନ୍ଦ୍ରଚୂଡ (1920–2008)		22 February 1978	11 July 1985	28 August 1972
୧୭	ପି.ଏନ୍. ଭଗବତୀ (1921–2017)		12 July 1985	20 December 1986	17 July 1973
୧୮	ରଘୁନନ୍ଦନ ସ୍ୱରୂପ ପାଠକ (1924–2007)		21 December 1986	18 June 1989‡	20 February 1978
୧୯	ଇ. ଏସ୍‌. ଭେଙ୍କେଟରାମେୟା (1924–1997)		19 June 1989	17 December 1989	8 March 1979
୨୦	ସବ୍ୟସାଚୀ ମୁଖାର୍ଜୀ (1927–1990)		18 December 1989	25 September 1990	15 March 1983
୨୧	ରଙ୍ଗନାଥ ମିଶ୍ର (1926–2012)		26 September 1990	24 November 1991
୨୨	କମଳ ନରାୟଣ ସିଂହ (1926–2022)		25 November 1991	12 December 1991	10 March 1986
୨୩	ଏମ୍. ଏଚ୍. କାନିଆ (1927–2016)		13 December 1991	17 November 1992	1 May 1987
୨୪	ଲଳିତ ମୋହନ ଶର୍ମା (1928–2008)		18 November 1992	11 February 1993	5 October 1987
୨୫	ଏମ୍‌. ଏନ୍‌. ଭେଙ୍କେଟଚେଲେୟା (born 1929)		12 February 1993	24 October 1994
୨୬	ଏ. ଏମ୍. ଅହମଦି (1932–2023)		25 October 1994	24 March 1997	14 December 1988
୨୭	ଜେ. ଏସ୍. ବର୍ମା (1933–2013)		25 March 1997	17 January 1998	3 June 1989
୨୮	ମଦନ ମୋହନ ପୁଞ୍ଚୀ (1933–2015)		18 January 1998	9 October 1998	6 October 1989
୨୯	ଆଦର୍ଶ ସେନ ଆନନ୍ଦ (1936–2017)		10 October 1998	31 October 2001	18 November 1991
୩୦	ସାମ୍‌ ପିରୋଜ୍ ଭରୁଚା (born 1937)		1 November 2001	5 May 2002	1 July 1992
୩୧	ଭୁପିନ୍ଦର ନାଥ କୃପାଳ (born 1937)		6 May 2002	7 November 2002	11 September 1995
୩୨	ଗୋପାଳବଲ୍ଲଭ ପଟ୍ଟନାୟକ (born 1937)		8 November 2002	18 December 2002
୩୩	ବିଶ୍ଵେଶ୍ଵର ନାଥ ଖରେ (born 1939)		19 December 2002	1 May 2004	21 March 1997
୩୪	ଏସ୍‌.ରାଜେନ୍ଦ୍ର ବାବୁ (born 1939)		2 May 2004	31 May 2004	25 September 1997
୩୫	ରମେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ଲାହୋଟି (1940–2022)		1 June 2004	31 October 2005	9 December 1998
୩୬	ଯୋଗେଶ କୁମାର ସଭରୱାଲ (1942–2015)		1 November 2005	13 January 2007	28 January 2000
୩୭	କେ. ଜି. ବାଳକୃଷ୍ଣନ୍ (born 1945)		14 January 2007	11 May 2010	8 June 2000
୩୮	ଏସ୍. ଏଚ୍. କପାଡିଆ (1947–2016)		12 May 2010	28 September 2012	18 December 2003
୩୯	ଅଲ୍‌ତମାସ କବୀର (1948–2017)		29 September 2012	18 July 2013	9 September 2005
୪୦	ପାଲନିସାମି ସଥାଶିବମ୍ (born 1949)		19 July 2013	26 April 2014	21 August 2007
୪୧	ରାଜେନ୍ଦ୍ର ମଲ ଲୋଧା (born 1949)		୨୭ ଏପ୍ରିଲ ୨୦୧୪	27 September 2014	17 December 2008
୪୨	ଏଚ୍. ଏଲ୍. ଦତ୍ତୁ (born 1950)		୨୮ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୧୪	2 December 2015
୪୩	ଟି. ଏସ୍‌. ଠାକୁର (born 1952)		୩ ଡିସେମ୍ବର ୨୦୧୫	3 January 2017	17 November 2009
୪୪	ଜଗଦୀଶ ସିଂହ ଖେହର (born 1952)		୪ ଜାନୁୟାରୀ ୨୦୧୭	27 August 2017	11 September 2011
୪୫	ଦୀପକ ମିଶ୍ର (born 1953)		28 August 2017	2 October 2018	10 October 2011
୪୬	ରଞ୍ଜନ ଗୋଗୋଇ (born 1954)		3 October 2018	17 November 2019	23 April 2012
୪୭	ଶରଦ୍ ଅରବିନ୍ଦ ବୋବଡେ (born 1956)		18 November 2019	23 April 2021	12 April 2013
୪୮	ଏନ୍. ଭି. ରମଣା (born 1957)		24 April 2021	26 August 2022	17 February 2014
୪୯	ଉଦୟ ଉମେଶ ଲଳିତ (born 1957)		27 August 2022	8 November 2022	13 August 2014
୫୦	ଧନଞ୍ଜୟ ଯଶୋବନ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରଚୂଡ଼ (born 1959)		9 November 2022	10 November 2024	13 May 2016
୫୧	ସଞ୍ଜୀବ ଖାନ୍ନା (born 1960)		11 November 2024	13 May 2025	18 January 2019
୫୨	ଭୂଷଣ ରାମକୃଷ୍ଣ ଗୱାଇ (born 1960)		14 May 2025	23 November 2025	24 May 2019
୫୩	ସୂର୍ଯ୍ୟ କାନ୍ତ (born 1962)		24 November 2025	Incumbent