ହୟଗ୍ରୀବ

ହୟଗ୍ରୀବ
Painting of Hayagriva, Nataraja Temple, Chidambaram
God of Wisdom
ଅନ୍ଯ ନାମ	Hayashirsha
Sanskrit Transliteration	Hayagrīva
Affiliation	Vaishnavism
ଲୋକ	Vaikuntha
Mantra	jñānānandamayaṃ devaṃ nirmala sphaṭikākṛtim / ādhāraṃ sarva viddyānāṃ hayagrīvaṃ upāsmahe //
Weapon	Sudarshana Chakra Panchajanya
ସ୍ୱାମୀ/ସ୍ତ୍ରୀ	Lakshmi

ହିନ୍ଦୁ ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ ହୟଗ୍ରୀବ କିମ୍ବା ହୟଶିର୍ଷ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଏକ ଅବତାର । (ହୟ = ଘୋଡ଼ା ଏବଂ ଗ୍ରୀବ = ମୁଣ୍ଡ) ନାମରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ, ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଘୋଡ଼ାର ଓ ଶରୀର ମଣିଷର ଥିଲା । ସେ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଜ୍ଞାନର ଦେବତା ଭାବେ ପରିଚିତ । ସେ ହୟଗ୍ରୀବ ନାମକ ଜଣେ ଦାନବଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ, ଯାହାର ମୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଘୋଡ଼ାର ଓ ଶରୀର ମଣିଷର ଥିଲା । ବର୍ତ୍ତମାନ ଭାରତର ଆସାମ ରାଜ୍ୟର ଗୁବାହାଟି ନିକଟରେ ତାଙ୍କ ନାମରେ ସମର୍ପିତ ଗୋଟିଏ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନ୍ଦିର ଅଛି, ଯାହାକୁ ହୟଗ୍ରୀବ ମାଧବ ମନ୍ଦିର ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଅନେକ ମନ୍ଦିର ଅଛି ।

ଦାନବ ହୟଗ୍ରୀବ

ଦାନବ ହୟଗ୍ରୀବ ଋଷି କଶ୍ୟପ ଓ ଦନୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥିଲେ । ସେ ଦାନବମାନଙ୍କ ପ୍ରଥମ ରାଜା ହୋଇଥିଲେ । ହିନ୍ଦୁ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଛି ଯେ, ଯେତେବେଳେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ବେଦଗୁଡ଼ିକର ରଚନା କରି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଲେ, ତେବେ ଭଗବାନ ଶିବ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ ଯେ ସେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ନାଶ କରିଦେବେ, କେବଳ ମନୁ ଓ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଛାଡ଼ି, କାରଣ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ମାନବ ଅଧର୍ମୀ ଯୋଗୁଁ ବେଦ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଅନୁପଯୁକ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ ।

ଯେତେବେଳେ ହୟଗ୍ରୀବ ଏହା ଜାଣିଲେ ଯେ ମାନବମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା କ୍ରମେ ବେଦ ଲାଭ କରିବେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ ଯେ ସେ ମାନବମାନଙ୍କୁ ବେଦ ପ୍ରାପ୍ତି ରୋକିବେ । ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତି ସମୟରେ ହୟଗ୍ରୀବ ସତ୍ୟଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ଓ ଘୋଡ଼ାର ରୂପ ଧାରଣ କରିଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ବେଦଗୁଡ଼ିକ (ଯେମାନେ ସେତେବେଳେ ଚାରି ଶିଶୁର ରୂପରେ ଥିଲେ) ଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଆକର୍ଷଣ କରିପାରିଲେ । ସେ ବେଦମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଲୋକରେ କାହିଁକି ରଖିଛନ୍ତି, ମାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପହଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ କାହିଁକି ନୁହେଁ? ବେଦମାନେ ତାଙ୍କ କଥା କହିଲେ, ତା’ପରେ ହୟଗ୍ରୀବ ହସିଲେ ଓ ସେମାନଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନସ୍କାମନା ବିଷୟରେ ଭ୍ରମିତ କଲେ, କହିଲେ ଯେ ବ୍ରହ୍ମା ବେଦଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ପାଇଁ ରଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି । ଏହାପରେ ଦାନବ ହୟଗ୍ରୀବ ବେଦମାନଙ୍କୁ ବନ୍ଦୀ କରିଦେଲେ । ତା’ପରେ, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ମତ୍ସ୍ୟ ଅବତାର ଧାରଣ କରିଲେ ଓ ମନୁଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ ଯେ, କିପରି ସେ ଆସନ୍ତା ମହାପ୍ରଳୟରୁ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ । ପରେ, ବିଷ୍ଣୁ ମତ୍ସ୍ୟ ରୂପରେ ହୟଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ବଧ କଲେ ଓ ବେଦଗୁଡ଼ିକୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେଲେ, ଯାହା ମହାପ୍ରଳୟ ପରେ ସେ ମନୁଙ୍କୁ ପୁନଃ ଦାନ କରିପାରିଲେ ।

ପୁରାଣକଥା (ପୌରାଣିକ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ)

ପୁରାଣକଥା ଅନୁସାରେ, ସୃଷ୍ଟିକାଳ ସମୟରେ ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ନାମକ ଦୁଇଜଣ ଦାନବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁଠାରୁ ବେଦଗୁଡ଼ିକ ଚୋରି କରିନେଲେ । ତା’ପରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ହୟଗ୍ରୀବ ରୂପ ଧାରଣ କରି ବେଦଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ । ଆଉ ଗୋଟିଏ ପୁରାଣକଥା ଅନୁସାରେ, ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ୱୟଂ ହୟଗ୍ରୀବ ରୂପ ଧାରଣ କରି ବେଦଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଗ୍ରହ ଓ ସଂରଚନା କରିଥିଲେ ।

ଭାଗବତ ପୁରାଣର ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧର ଚାଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟରେ ହୟଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦଶ ଅବତାର ମଧ୍ୟରେ ଗଣନା କରାଯାଇଛି । ସେଠାରେ, ଅକୃରଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ହୟଗ୍ରୀବଙ୍କ ନାମର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ, ଯେତେବେଳେ ସେ ଯମୁନା ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବାବେଳେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଦର୍ଶନ ପାଇଥିଲେ ।