ଭାରତରେ ଥିବା ଶିବ ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କର ତାଲିକା
 | ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଏକାଧିକ ଅସୁବିଧା ରହିଛି । ଦୟାକରି ଏହାକୁ ସଜାଡ଼ିବା ପାଇଁ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ କିମ୍ବା ଆଲୋଚନା ପୃଷ୍ଠାରେ ଏ ବାବଦରେ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତୁ । (ଏହି ଛାଞ୍ଚ ମେସେଜ କିପରି ଓ କେବେ କାଢ଼ିବେ ତା' ବାବଦରେ ଜାଣନ୍ତୁ)
|
ଶିବ ହେଉଛନ୍ତି ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ଜଣେ ମୁଖ୍ୟ ଦେବତା ଯିଏ ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି ଦେବତା ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ବିବେଚିତ ହୁଅନ୍ତି । ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି ଦେବତାଙ୍କର ନାମ ଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ।[୧] ହିନ୍ଦୁ ପୁରାଣରେ ଭାରତରେ ଥିବା ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କର ନାମ ଲିଖିତ ଅଛି । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ ମନ୍ଦିରମାନ ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ ।[୨]
ବାରଟି ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ ନାମ
[ସମ୍ପାଦନା]ଶିବ ପୁରାଣରେ ଲିଖି ୧୨ଟି ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ ମନ୍ଦିର ନାମ ନିମ୍ନରେ ଲିଖିତ ଦତ୍ତ ହୋଇଛି ।:-[୩]
| # | ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ | ସ୍ଥାନ | |
|---|---|---|---|
| ୧ | ସୋମନାଥ |  |
ପ୍ରଭଶ ପତନ, ଭେରାଭାଲ, ଗୁଜୁରାଟ |
| ୨ | ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନ ସ୍ୱାମୀ |  |
ଶ୍ରୀଶଇଳମ, ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ |
| ୩ | ମହାକାଳେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର |  |
ଉଜ୍ଜଇନି, ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ |
| ୪ | ଓଁକାରେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର |  |
ଇନ୍ଦୋର ପାଖରେ, ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ
near Indore, Madhya Pradesh |
| ୫ | କେଦାରନାଥ ମନ୍ଦିର |  |
କେଦାରନାଥ, ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ |
| ୬ | ଭିମଶଙ୍କର ମନ୍ଦିର |  |
ପୁଣେ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର |
| ୭ | କାଶୀ ବିଶ୍ୱନାଥ | .jpg) |
ବାରାଣସୀ, ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ |
| ୮ | ତ୍ରିମ୍ବକେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର |  |
ତ୍ରିମ୍ବକ, ନାଶିକ ପାଖ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର
Trimbak, near Nashik, Maharashtra |
| ୯ | ବୈଦ୍ୟନାଥ ମନ୍ଦିର |  |
ଦେଓଘର, ଝାଡଖଣ୍ଡ |
| ୧୦ | ନାଗେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର |  |
ଦ୍ୱାରକା, ଗୁଜୁରାଟ |
| ୧୧ | ରାମନାଥସ୍ୱାମୀ ମନ୍ଦିର |  |
ରାମେଶ୍ୱରମ, ତାମିଲନାଡୁ |
| ୧୨ | ଗ୍ରିଶ୍ନେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର |  |
ଏଲ୍ଲୋରା, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର |
ପଞ୍ଚ ଭୁତ ସ୍ଥଳ (Five Elemental Manifestations)
[ସମ୍ପାଦନା]ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ଶିବଙ୍କର ପାଞ୍ଚ ମନ୍ଦିର ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ଥାଏ ଯେହେତୁ ସେଗୁଡିକ ପଞ୍ଚ ଭୁତକୁ ସୁଚାଏ । (In South India, five temples of Shiva are held to be particularly important, as being manifestations of him in the five elemental substances.)
| ଦେବତା (Deity) | ସୁଚନା (Manifestation) | ସ୍ଥାନ | |
|---|---|---|---|
| ଜମ୍ବୁକେଶ୍ୱରର |  |
ଜଳ | ଥିରୁଭନାଇକଭଲ, ତାମିଲନାଡୁThiruvanaikaval, Tamil Nadu |
| ଅରୁଣାଚଳେଶ୍ୱରର |  |
ଅଗ୍ନି | ତିରୁଭନ୍ନମଲାଇ
ତାମିଲନାଡୁ Tiruvannamalai, Tamil Nadu |
| କଳହସ୍ତିଶ୍ୱରରKalahastheeswarar | ବାୟୁ | ଶ୍ରୀକାଳହସ୍ତୀ, ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶSrikalahasti, Andhra Pradesh | |
| ଏକମ୍ବରେଶ୍ୱରର |  |
ପୃଥିବୀ | କାଞ୍ଚିପୁରମ, ତାମିଲ ନାଡୁ |
| ନଟରାଜର |  |
ଆକାଶ | ଚିଦମ୍ବରମ, ତାମିଲନାଡୁ |
ପଞ୍ଚରାମ ମନ୍ଦିରମାନ (Pancharama temples)
[ସମ୍ପାଦନା]ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶର ପାଞ୍ଚଟି ଶିବ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିରକୁ ପଞ୍ଚରାମ କ୍ଷେତ୍ର କୁହାଯାଏ । ଏହି ମନ୍ଦିରରେ ଥିବା ଲିଙ୍ଗମାନ ଗୋଟିଏ ଲିଙ୍ଗରୁ ତିଆରି ହୋଇଛି । କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁସାରେ ଅସୁର ରାଜା ତାରକାସୁର ଏହି ଲିଙ୍ଗର ମାଲିକ ଥିଲେ । ସେହି ଲିଙ୍ଗର ଶକ୍ତି ଯୋଗୁ ସେହି ଅସୁରକ କେହି ହରେଇ ପାରୁନଥିଲେ । ଅବଶେଷରେ ଶିବଙ୍କ ପୁତ୍ର କାର୍ତ୍ତିକେୟ ସେହି ଲିଙ୍ଗକୁ ପାଞ୍ଚ ଖଣ୍ଡରେ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇ ତାରାକାସୁରକୁ ବଦ୍ଧ କରିଥିଲେ । ଏହି ପାଞ୍ଚ ଖଣ୍ଡ ପଡ଼ିଥିବା ଜାଗାର ନାମ ନିମ୍ନରେ ଦତ୍ତ ହେଲା ।
| ଅରମ ନାମ (Arama Name) | ଶିବଙ୍କ ନାମ (Shiva's Name) | ପାଟରାଣୀ ନାମ
(Consort Name) |
ସ୍ଥାନ |
|---|---|---|---|
| ଅମରରାମ(Amararama) | ଅମରଲିଙ୍ଗେଶ୍ୱର ସ୍ୱାମୀ (Amaralingeswara Swamy) | ବାଳା ଚାମୁଣ୍ଡିକା ଆମ୍ମାବାରୁ (Bala Chamundika Ammavaru) | ଅମରାବତୀ ଗ୍ରାମ, ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ(Amaravathi village, Andhra Pradesh) |
| ଦ୍ରାକ୍ଷାରାମ(Draksharama) | ଭିମେଶ୍ୱର ସ୍ୱାମୀ (Bhimesvara Swamy) | ମାଣିକ୍ୟାମ୍ବା ଆମ୍ମାବାରୁ (Manikyamba Ammavaru) | ଦ୍ରାକ୍ଷାରାମ, ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ(Draksharama, Andhra Pradesh) |
| ସୋମରାମ(Somarama) | ସୋମେଶ୍ୱର ସ୍ୱାମୀ (Someswara Swamy) | ଶ୍ରୀ ରାଜରାଜେଶ୍ୱରୀ ଆମ୍ମାବାରୁ (Sri Rajarajeswari Ammavaru) | ଭିମଭରମ, ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ (Bhimavaram, Andhra Pradesh) |
| କ୍ଷୀରରାମ(Ksheerarama) | କ୍ଷୀର ରାମଲିଙ୍ଗେଶ୍ୱର ସ୍ୱାମୀ (Ksheera Ramalingeswara Swamy) | ପାର୍ବତୀ ଆମ୍ମାବାରୁ (Parvati Ammavaru) | ପାଲାକୋଲ୍ଲୁ, ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ(Palakollu, Andhra Pradesh) |
| ଭିମରାମ(Bhimarama) | କୁମାର ଭିମେଶ୍ୱର ସ୍ୱାମୀ (Kumara Bhimeswara Swamy) | ବାଳା ତ୍ରିପୁରସୁନ୍ଦରୀ ଆମ୍ମାବାରୁ (Bala Tripurasundari Ammavaru) | ସମଲକୋଟ, ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ (Samalkota, Andhra Pradesh) |
ପଞ୍ଚ ସଭାଇ (Pancha Sabhai)
[ସମ୍ପାଦନା]ତାମିଲନାଡ଼ୁର ଏହି ପାଞ୍ଚ ମନ୍ଦିରରେ ଶିବ ତାଙ୍କର ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟ କରିଥିଲେ:
| ସଭା (Sabha) | ମନ୍ଦିର (Temple) | ସ୍ଥାନ (Location) |
|---|---|---|
| ସୁନା ସଭା {Pon (Gold) Sabha} | ନଟରାଜ ମନ୍ଦିର (Natarajar Temple) | ଚିଦାମ୍ବରମ୍ (Chidambaram) |
| ରୂପା ସଭା {Velli (Silver) Sabha} | ମୀନାକ୍ଷୀ ମନ୍ଦିର (Meenakshi Temple) | ମଦୁରାଇ (Madurai) |
| ତମ୍ବା ସଭା {Thamira (Copper) Sabha} | ନେଲ୍ଲାଇଆପ୍ପାର ମନ୍ଦିର (Nellaiappar Temple) | ଟିରୁନେଲଭେଲି (Tirunelveli) |
| ରତ୍ନ ସଭା (Rathna (Gem) Sabha} | ଶ୍ରୀ ବଡରଣ୍ୟେଶ୍ଵର ମନ୍ଦିର (Sri Vadaranyeswarar Temple) | ତିରୁଭାଲାଙ୍ଗାଡ଼ୁ (Thiruvalangadu) |
| ଛବି ସଭା {Chitira (Picture) Sabha} | କୂଟ୍ରାଲୀସ୍ଵର ମନ୍ଦିର (Kutraleeswar Temple) | କୁତ୍ରାଲାମ (Kutralam) |
ଅଷ୍ଟ ବୀରତ୍ତା ମନ୍ଦିର (Ashta Veeratta Temples)
[ସମ୍ପାଦନା]| ମନ୍ଦିର | ଦେବତା | ସ୍ମରଣ କରିବା (Commemorates) | ସ୍ଥାନ |
|---|---|---|---|
| ବୀରତୀଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର, ତିରୁକୋଭିଲୁର (Veerateeswarar Temple, Thirukovilur) | ବୀରତୀଶ୍ୱର (Veerateeswarar) | ଅନ୍ଧକାସୁରକୁ ଶିବ ହତ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି ଅନ୍ଧକାସୁରମୁର୍ତ୍ତି ଆକାରରେ (Shiva slaying Andhakasura in the form of Andhakasuramurti) | ତିରୁକୋଇଲୁର(Tirukoilur) |
| ବୀରତୀଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର, ତିରୁଭାତିଗାଇ(Veerateeswarar Temple, Thiruvathigai) | ବୀରତୀଶ୍ୱର (Veerateeswarar) | ତ୍ରିପୁରାସୁରକୁ ଶିବ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ ଓ ତ୍ରୁପୁରାନ୍ତକ ନାମକ ତିନୋଟି ସହରକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଥିଲେ (Shiva killing Tripurasura and destroying the three cities in the form of Tripurantaka) | ପନରୁଟି
(Panruti) |
| ବୀରତୀଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର, କୋରୁକ୍କାଇ(Veerateeswarar Temple, Korukkai) | ବୀରତୀଶ୍ୱର (Veerateeswarar) | ଶିବ ତାଙ୍କ ତୃତୀୟ ନୟନରୁ କାମଦେବଙ୍କୁ ପୋଡ଼ିଦେଇଥିଲେ ଯାହାର ଆକାର କମରି ଥିଲା । (Shiva burning Kamadeva with his third eye in the form of Kamari) | ମଇଲାଦୁଥୁରାଇ(Mayiladuthurai) |
| କନ୍ଦିଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର, କାନ୍ଦିୟୁର(Kandeeswarar Temple, Kandiyur) | ବ୍ରହ୍ମଶିରକାନ୍ଦିଶ୍ୱର (Brahmasirakandeeswarar) | ଭୈରବ ଆକାରରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପଞ୍ଚମ ମୁଣ୍ଡ ଶିବ କାଟି ଦେଇଥିଲେ (Shiva decapitating the fifth head of Brahma in the form of Bhairava) | ଥାଞ୍ଜାଭୁର |
| ଅମ୍ରିତଘଟେଶ୍ୱର-ଅବିରାମି ମନ୍ଦିର, ତିରୁକ୍କାଡାୟୁର (Amritaghateswarar-Abirami Temple, Thirukkadaiyur) | ଅମ୍ରିତଘଟେଶ୍ୱର (Amritaghateswarar) | ଯମଙ୍କୁ ଶିବ ହରେଇଥିଲେ ଓ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ କାଳାନ୍ତକ ଆକାରରେ ୧୬ ବର୍ଷ ବୟସର ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ରହିବାକୁ ଆଶିର୍ବାଦ ଦେଇଥିଲେ । (Shiva defeating Yama and blessing Markandeya to remain a youth of 16 in the form of Kalantaka) | ମଇଲାଦୁଥୁରାଇ |
| ବୀରତୀଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର, ତିରୁପାରିୟାଲୁର(Veerateeswarar Temple, Thirupariyalur) | ବୀରତୀଶ୍ୱର (Veerateeswarar) | ଦକ୍ଷର ମୁଣ୍ଡ ଶିବ କାଟିଦେଇ ବିରଭଦ୍ର ଆକାରରେ ହେଉଥିବା ଦକ୍ଷ ଯଗ୍ୟନ ନଷ୍ଟ କରିଦେଇଥିଲେ । (Shiva beheading Daksha and destroyed Daksha Yajna in the form of Virabhadra) | ମଇଲାଦୁଥୁରାଇ |
| Veerateeswarar Temple, Vazhuvur | ବୀରତୀଶ୍ୱର (Veerateeswarar) | ଗଜାସୁରସଂହାର ଆକାରରେ ଶିବ ଗଜାସୁରର ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ (Shiva killing Gajasura in the form of Gajasurasamhara) | ମଇଲାଦୁଥୁରାଇ |
| Veerateeswarar Temple, Thiruvirkudi | ବୀରତୀଶ୍ୱର (Veerateeswarar) | ଜଳନ୍ଧରକୁ ଶିବ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ । (Shiva killing Jalandhara in the form of Jalandharari) | ମଇଲାଦୁଥୁରାଇ |
ଶନି ପରିହାର ମନ୍ଦିର (Shani Parihara Temples)
[ସମ୍ପାଦନା]| Sabha | Temple | Location |
|---|---|---|
| ଶନି ପରିହାର (Sani Parihara Sthalam) | ଟିରୁନାଲ୍ଲାର ଶନିଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର (Tirunallar Saniswaran Temple) | ଥିରୁନାଲ୍ଲାରୁ, ପୁଡୁଚେର୍ରି (Thirunallaru, Puducherry) |
| ଶନି ପରିହାର (Sani Parihara Sthalam) | ଶ୍ରୀ ଦର୍ବାନୀଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର (Sri Darbarneeswarar Temple) | ଦେବସ୍ଥାନମ୍ (Devasthanam) |
| ଶନି ପରିହାର (Shani Parihara) | ଚେଞ୍ଚାଦାଇନାଥର ଶିବ ମନ୍ଦିର (Chenchadainathar Shiva Temple | ସୟଲକୁଡ଼ି, ତାମିଲ ନାଡ଼ୁ (Sayalkudi, Tamil Nadu) |
| ଶନି ପରିହାର (Shani Parihara) | ଶ୍ରୀ ମନ୍ଦେଶ୍ୱର ସ୍ୱାମୀ ଭରି ଦେବସ୍ଥାନମ୍ (Sri Mandeswara Swamy Vari Devasthanam) | ପୂର୍ବ ଗୋଦାବରୀ, ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ (East Godavari, Andhra Pradesh) |
କାଶିଶ୍ୱର ଜିଉ ମନ୍ଦିର (Kashiswar Jiu temple)
[ସମ୍ପାଦନା]
ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗରେ ଥିବା ହାଓଡ଼ା ଜିଲ୍ଲାର ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ ପାଖରେ ଥିବା ଅନ୍ଡୁଲ ଠାରେ କାଶିଶ୍ୱର ଜିଉ ମନ୍ଦରି ଅଛି । ସେଠାରେ ବନଲିଙ୍ଗ ଠାକୁର ପୁଜା ପାଆନ୍ତି ଯାହାଙ୍କୁ ୧୭ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଜଣେ ସ୍ଥାନୀୟ ଜମିଦାର କାଶିଶ୍ୱର ଦତ୍ତ ଚଉଧୁରୀ ନଦୀ ଗର୍ଭରୁ ପାଇଥିଲେ । ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ (୧୭୪୧ ମସିହାରେ ବାର୍ଗି ଆକ୍ରମଣ ପରେ) ଦେବୀ ଶକ୍ତିଙ୍କର ଯୋନୀ ଆକାରର ପ୍ରସ୍ତର ଖଣ୍ଡ ଗୌରୀପତ୍ତକୁ (Gauripatta) ଲିଙ୍ଗ ସହିତ ରଖା ଯାଇଛି । ସେହି ଜିଲ୍ଲାରେ ଏହାକୁ ସର୍ବ ପୁରାତନ ଦେବୀ ମାନ୍ୟତା ଦିଆଯାଏ ।
| Deities | Year |
|---|---|
| ବିସେଶ୍ୱର (Biseshwara) | ୧୭୮୫ ଖ୍ରୀ (1785 AD) |
| ନକୁଳେଶ୍ୱାର (Nakuleshwara) | ୧୯ତମ ଶତାବ୍ଦୀ (19th century circa) |
| ସୌରେନ୍ଦ୍ର ମୋହନେଶ୍ୱର (Saurendra Mohaneshwara) | ଅଷ୍ଟଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ (18th century circa) |
ଶ୍ରୀଶ୍ରୀକାଶିଶ୍ୱର ଦେବୋତ୍ତର ଟ୍ରଷ୍ଟ ଏହି ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କର ପରିଚାଳନ କରନ୍ତି ।
ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ମନ୍ଦିରମାଳା
[ସମ୍ପାଦନା]ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ [[Andhra Pradesh]]
[ସମ୍ପାଦନା]- କୋଟପ୍ପାକୋଣ୍ଡା
- କୁକ୍କୁଟେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର, ପୂର୍ବ ଗୋଦାବାରୀ
- ପଲ୍ଲିକୋଣ୍ଡେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର, ସୁତାପଲ୍ଲୀ
- କପିଳ ତିର୍ଥମ୍, ତିରୁପତି
- ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନ ମନ୍ଦିର, ଶ୍ରିସଇଳମ
ଆସାମ (Assam)
[ସମ୍ପାଦନା]- ମହାଭୈରବ ମନ୍ଦିର, ତେଜପୁର
- ଶିବସାଗର, ଶିବଦୋଳ, ଶିବସାଗର
- ସୁକ୍ରେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର, ଗୌହାଟି
- ଉମାକାନ୍ତ ମନ୍ଦିର, ଗୌହାଟି
ବିହାର (Bihar)
[ସମ୍ପାଦନା]ଆରିରିଆ ଜିଲ୍ଲା (Araria district)
- ଭାଗଲପୁର ଜିଲ୍ଲା (Bhagalpur district)
- ବୁରହାନାଥ ମନ୍ଦିର, ଭାଗଲପୁର
- ବୁଧନାଥ ମନ୍ଦିର, ଭାଗଲପୁର
- ଶ୍ରୀ ଆଦିନାଥ ଅଖର, ବକ୍ସର
- ଦରଭଙ୍ଗା ଜିଲ୍ଲା (Darbhanga district)
- ମିତ୍ଥେଶ୍ୱରନାଥ ଶିବ ମନ୍ଦିର, ଚୁନାଭଟ୍ଟି
Chhattisgarh
[ସମ୍ପାଦନା]ଆଧାର
[ସମ୍ପାଦନା]- ↑ Dalal, Roshen (2014-04-18). Hinduism: An Alphabetical Guide (in ଇଂରାଜୀ). Penguin UK. p. 1119. ISBN 978-81-8475-277-9.
- ↑ Butler, Richard; Suntikul, Wantanee (2018-01-30). Tourism and Religion: Issues and Implications (in ଇଂରାଜୀ). Channel View Publications. p. 98. ISBN 978-1-84541-647-8.
- ↑ B. K. Chaturvedi (2004). Shiv Purana. Diamond Pocket Books (P) Ltd. pp. 58–72. ISBN 8171827217. Retrieved 5 August 2014.