ବିନୟ ପିଟକ

ବିନୟ ପିଟକ (ଇଂରାଜୀ: Basket of Discipline, ଅର୍ଥାତ୍ “ଶିଷ୍ଟାଚାରର ଝୁଡ଼ି”); ଏହା ପାଳି ତ୍ରିପିଟକର ପ୍ରଥମ ଅଂଶ । ବିନୟ ପିଟକ ଏକ ବୌଦ୍ଧ ଗ୍ରନ୍ଥ ଅଟେ । ଏହା ‘ତ୍ରିପିଟକ’ ଗ୍ରନ୍ଥର ତିନୋଟି ଭାଗରୁ ଗୋଟିଏ । ତ୍ରିପିଟକର ଅନ୍ୟ ଦୁଇ ଅଂଶ ହେଲେ; ସୂତ୍ର ପିଟକ (Sutta Piṭaka) ଓ ଅଭିଧର୍ମ ପିଟକ (Abhidhamma Piṭaka) । ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥର ପ୍ରଧାନ ବିଷୟ ବିହାରର ଭିକ୍ଷୁ, ଭିକ୍ଷୁଣୀ ଇତ୍ୟାଦିଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ଅଟେ । ‘ବିନୟ ପିଟକ’ର ଶାବ୍ଦିକ ଅର୍ଥ ହେଉଛି “ଶିଷ୍ଟାଚାର (ଶାସନ)ର ଝୁଡ଼ି”। ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମରେ ଭିକ୍ଷୁ ଓ ଭିକ୍ଷୁଣୀ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଶିଷ୍ୟ (ଅନୁଗାମୀ)ଙ୍କ ଆଚରଣକୁ ନିୟମିତ କରିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ନିୟମମାନ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ‘ବିନୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ତେଣୁ, ବିନୟ ପିଟକ ହେଉଛି ସେହି ବିନୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନିୟମମାନଙ୍କର ଏକ ସୁସଂଗଠିତ ସଂଗ୍ରହ । ଏହାର ପ୍ରଧାନ ବିଷୟବସ୍ତୁ ହେଉଛି ସଂଘ (ମଂକ୍ଷ ଓ ଭିକ୍ଷୁଣୀମାନଙ୍କ) ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସଂଘଜୀବନର ନିୟମ ଓ ଆଚାରବିଧି ।

ଉତ୍ପତ୍ତି

ବୁଦ୍ଧ ଯେତେବେଳେ ସଂଘ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ ସେତେବେଳେ ବୌଦ୍ଧ ଅନୁଗାମୀ ମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଲିପିବଦ୍ଧ ଆଚାର ସଂହିତା ନ ଥିଲା । ପାରମ୍ପରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅନୁସାରେ, ତ୍ରିପିଟକ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମହାପରିନିର୍ବାଣ ପରେ ପ୍ରଥମ ସଂଘୀୟ ପରିଷଦରେ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇଥିଲା । ବିନୟ ପିଟକ ଉପାଳି ଦ୍ୱାରା ପାଠ କରାଯାଇଥିଲା ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଓ ପରେ ସେଥିରେ ଅତି କମ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥିଲା ।

ବିନୟ ପିଟକର ଉପଲବ୍ଧ ବିଭିନ୍ନ ସଂସ୍କରଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାଧାରଣତଃ ଅଧିକ ସାଦୃଶ୍ୟ ପରିଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ । ଅଧିକାଂଶ ଗବେଷକଙ୍କ ମତାନୁସାରେ ବିନୟ ପିଟକର ବଡ଼ ଅଂଶ ଅତି ପ୍ରାଚୀନ, ଅର୍ଥାତ୍ ସମସ୍ତ ବୌଦ୍ଧ ସଂପ୍ରଦାୟ ଭିନ୍ନ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଏହା ରଚିତ ।

ବିଷୟବସ୍ତୁ

ପାଳି ବିନୟ ପିଟକର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି —

1. ସୁତ୍ତବିଭଙ୍ଗ (Suttavibhaṅga): ପତିମୋକ୍ଷ (Pāṭimokkha) ଓ ତାହାର ଟିପ୍ପଣୀ ଯାହା ବୌଦ୍ଧ ଭିକ୍ଷୁ ଓ ଭିକ୍ଷୁଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସଦାଚାର ସଂହିତା । ଏହାର ଦୁଇଭାଗ ଏହିପରି ।
   1. ମହାବିଭଙ୍ଗ (Mahāvibhaṅga): ଭିକ୍ଷୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିୟମ ।
   2. ଭିକ୍ଷୁଣୀବିଭଙ୍ଗ (Bhikkhunīvibhaṅga): ଭିକ୍ଷୁଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିୟମ ।
2. ଖଣ୍ଡକ (Khandhaka): ବିଭିନ୍ନ ବିଷୟରେ ୨୨ ଅଧ୍ୟାୟ ।
3. ପରିବାର (Parivāra): ନିୟମଗୁଡ଼ିକର ବିଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ ।

ପାଳି ସଂସ୍କରଣ ପତିମୋକ୍ଷରେ ଭିକ୍ଷୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ୨୨୭ ଓ ଭିକ୍ଷୁଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ୩୧୧ ନିୟମ ରହିଛି । ବିଭଙ୍ଗ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ଏହି ନିୟମମାନଙ୍କ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିୟମ ପଛରେ ଥିବା ଉତ୍ପତ୍ତିକାହାଣୀ ସହିତ ବିସ୍ତାର ଭାବରେ ଦିଆଯାଇଛି । ଖଣ୍ଡକ ଅଂଶରେ ବିଭିନ୍ନ ବିଷୟ ଅନୁସାରେ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଖଣ୍ଡରେଅନେକ ଅନୁପୂରକ ନିୟମ ଓ ସେଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ପତ୍ତିକାହାଣୀ ରହିଅଛି ।

ପାରମ୍ପରିକ ମହତ୍ତ୍ୱ

ସୂତ୍ରମାନଙ୍କ ଅନୁସାରେ, ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରଥମ କିଛି ବର୍ଷରେ ସଂଘରେ କୌଣସି ବିନୟ ନଥିଲା, କାରଣ ସମସ୍ତ ଆଦି ଶିଷ୍ୟ ଉଚ୍ଚ ସାଧନାଲାଭୀ ଥିଲେ । ପରେ ସଂଘ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲାପରେ ଏମିତି କିଛି ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି ହେଲା ଯାହାକୁ ବୁଦ୍ଧ ଓ ଗୃହସ୍ଥ ଦୁହେଁ ଅନୁଚିତ ଭାବେ ଦେଖିଥିଲେ । ପ୍ରଥମ ନିୟମ ଯାହା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲା ସେହିଥିଲା ଯୌନ ସମ୍ପର୍କର ନିଷେଧ । ତାହାର ଉତ୍ପତ୍ତିକାହାଣୀ ଅନୁସାରେ ଗୋଟିଏ ସାଧୁଙ୍କ ପରିବାର ଏକ ପୁରୁଷ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ନ ଥିବାରୁ ଦୁଃଖିତ ଥିଲେ ଓ ସେମାନେ ସେହି ସାଧୁଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବତନ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଗର୍ଭବତୀ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ । ପରେ ତିନିଜଣକ ଯଥା ସାଧୁ, ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁତ୍ର ସମସ୍ତେ ସ୍ଵର୍ଗଲାଭ କଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ବୁଦ୍ଧ ତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷାକୁ “ଧର୍ମ-ବିନୟ” (Dhamma-Vinaya) ବୋଲି ଅଭିହିତ କରିଥିଲେ; ଯାହାର ମର୍ମ ହେଉଛି ଏହା ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଆଚରଣ (ଶିଷ୍ଟାଚାର) ଉଭୟଙ୍କୁ ସମାନ ମହତ୍ତ୍ୱ ଦିଏ ।

ତାଙ୍କ ମହାପରିନିର୍ବ୍ବାଣ ପୂର୍ବରୁ ବୁଦ୍ଧ ଆନନ୍ଦଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ସଂଘକୁ କହିଥିଲେ ଯେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଅନ୍ତେ ସେମାନେ ଗୁରୁହୀନ ବୋଲି ମନେ କରିବେ ନାହିଁ' ବରଂ ଧର୍ମ ପିଟକ ଏବଂ ବିନୟ ପିଟକ ସର୍ବଦା ସେମାନଙ୍କର ଗୁରୁ ହୋଇ ରହିବ । ଏହାର ଇଂରେଜୀ ଅନୁବାଦ ଏହିଭଳି:-

"Now, Ānanda, if it occurs to any of you—"The teaching has lost its arbitrator; we are without a Teacher"—do not view it in that way. Whatever Dhamma and Vinaya I have pointed out and formulated for you, that will be your Teacher when I am gone".

— ମହାପରିନିର୍ବାଣ ସୁତ୍ତ (DN 16)

ଅନ୍ୟ ସମ୍ପର୍କିତ ବିଷୟ

• ଅଭିଧର୍ମ ପିଟକ (Abhidhamma Pitaka)
• Access to Insight
• ବୁଦ୍ଧିଷ୍ଟ ପବ୍ଲିକେସନ ସୋସାଇଟି (Buddhist Publication Society)
• ଧମ୍ମ ସୋସାଇଟି ଫଣ୍ଡ (Dhamma Society Fund)
• ସୁତ୍ତ ତାଲିକା (List of Suttas)
• ପାଳି କାନନ (Pāli Canon)
• ପାଳି ଟେକ୍ସଟ ସୋସାଇଟି (Pali Text Society)
• ପରିୟତ୍ତି (Pariyatti, ପୁସ୍ତକାଳୟ)
• ସୁତ୍ତ ପିଟକ (Sutta Piṭaka)
• ଭିନୟ (Vinaya)
• ଉପାଳି (Upāli)