ପଞ୍ଚ ଭୂତ
|
An article related to |
|---|
 |
|
Practices
|
 |
ପଞ୍ଚ ଭୂତ (ସଂସ୍କୃତ: ପଞ୍ଚଭୂତ; pañca bhūta) ଅର୍ଥାତ ପାଞ୍ଚଟି ମୂଳଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱର ଏକ ସମୂହ ଯାହା ହିନ୍ଦୁ ଦାର୍ଶନିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଆଧାର ବୋଲି ବିଶ୍ଵାସ କରାଯାଏ । ଏହି ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ହେଲେ (୧)ପୃଥିବୀ – ମାଟି, (୨) ଆପ – ଜଳ, (୩) ଅଗ୍ନି – ଅଗ୍ନି/ତାପ, (୪) ବାୟୁ – ପବନ ଓ (୫) ଆକାଶ – ଆକାଶ/ଖାଲି ସ୍ଥାନ (ବୈଜ୍ଞାନିକ ଭାଷାରେ ଇଥର୍) । ଆୟୁର୍ବେଦ ଏବଂ ଭାରତୀୟ ଦାର୍ଶନିକ ଭାବନା ଅନୁସାରେ ମାନବ ଦେହ ଏହି ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଗଠିତ । କିନ୍ତୁ ଚାର୍ବାକ ଦାର୍ଶନିକ ଶାଖା ଆକାଶକୁ ଏକ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ସ୍ୱୀକାର କରିନଥିଲେ କାରଣ ଏହା ସ୍ପର୍ଶଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ । ସେମାନେ ମାନିଥିଲେ ଯେ ଚାରିଟି ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି ଯଥା ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ । ହିନ୍ଦୁ ଚିନ୍ତାଧାରା ବୌଦ୍ଧ ଦର୍ଶନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ମାତ୍ର ଚାରିଟି “ମହାଭୂତ” ବିଶ୍ଵାସ କରାଯାଏ ଓ ଆକାଶକୁ ଏକ ଉପାଦିତ (derived) ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ । ଏହି ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଭାରତୀୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ବିଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମତରେ ନିଷ୍ପ୍ରଭ (static) ଓ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ରହେ; ତେବେ ଚୀନ୍ର “ଉ ସିଙ୍ଗ” (Wuxing) ଦାର୍ଶନିକତାରେ ଯେପରି “ପାଞ୍ଚ ରୂପାନ୍ତରଣ ଚର୍ଯ୍ୟା” ରହେ, ତାହାଠାରୁ ଏହା ଭିନ୍ନ ।[୧]
ବର୍ଣ୍ଣନା
[ସମ୍ପାଦନା]ପଞ୍ଚଭୂତ ହେଉଛନ୍ତି ସେସବୁର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସୃଷ୍ଟି ଗଠିତ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ମାନବଦେହର କେଉଁ ଉପାଦାନ ଏହି ମୌଳିକ ଉପାଦାନଗୁଡିକ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ସେଥିର ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି । ମାନବର ପାଞ୍ଚୋଟି ଆଙ୍ଗୁଠି ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉପାଦାନ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଅଟେ, ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯେ, ସେହି ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଉପାଦାନର ଶକ୍ତିକୁ ବିଭିନ୍ନ ହସ୍ତମୁଦ୍ରା ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରବାହିତ କରାଯାଇପାରେ । ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ମାନବ ଶରୀରର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ବନ୍ଧ ଏହିଭଳି:[୨] —
| ଭୂତ (ତତ୍ତ୍ୱ) | ଦେହ ଅଂଶ | ସଂପୃକ୍ତ ଆଙ୍ଗୁଠି | ସଂପୃକ୍ତ ଦେବୀ | ଗୁଣ/ତତ୍ତ୍ୱ | ଇନ୍ଦ୍ରିୟ |
|---|---|---|---|---|---|
| ଅଗ୍ନି (Fire) | ତାପ | ବୃଧାବ୍ଗୁଳି (Thumb) | ସ୍ୱାହା | ଦୃଷ୍ଟି | ଚକ୍ଷୁ |
| ବାୟୁ (Air) | ପବନ | ବିଶି ଆଙ୍ଗୁଠି (Index) | ଭାରତୀ | ସ୍ପର୍ଶ | ଚର୍ମ |
| ଆକାଶ (Aether) | ଆକାଶ | ମଝିଆ ଆଙ୍ଗୁଠି | ଆକାଶ | ଶବ୍ଦ | କର୍ଣ୍ଣ |
| ପୃଥିବୀ (Earth) | ମାଟି | ଅନାମିକା | ପୃଥିବୀ | ଘ୍ରାଣ | ନାସିକା |
| ଜଳ (Water) | ଜଳ | କନିଷ୍ଠା | ବରୁଣୀ | ରସ | ଜିହ୍ଵା |
ଆୟୁର୍ବେଦ ଓ ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ
[ସମ୍ପାଦନା]ଆୟୁର୍ବେଦ ଓ ଯୋଗ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ, ପଞ୍ଚଭୂତ ମାନବ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସହିତ ଜଡିତ । ଶରୀରରେ ଯେକୌଣସି ବିକାର ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକର ଅସଂତୁଳନର ଫଳ । “ହସ୍ତ ମୁଦ୍ରା” (Hasta Mudra) ଦ୍ୱାରା ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ସଂତୁଳିତ ରଖାଯାଏ ।[୩] ଆୟୁର୍ବେଦ ଅନୁସାରେ ନିମ୍ନ ତିନି ପ୍ରକାର “ଦୋଷ” ରହିଛି — ଏହାମାନେ ପଞ୍ଚଭୂତର ସଂଯୋଗ ରୂପେ ମାନବ ଦେହରେ ଉପସ୍ଥିତ ।
| ଦୋଷ | ଭୂତ ଗଠନ | ସ୍ୱଭାବ |
|---|---|---|
| ବାତ (Vata) | ବାୟୁ + ଆକାଶ | ପ୍ରାଣ |
| ପିତ୍ତ (Pitta) | ଅଗ୍ନି + ଜଳ | ତେଜସ୍ |
| କଫ (Kapha) | ପୃଥିବୀ + ଜଳ | ଓଜସ୍ |
ଯୋଗିକ ଦୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗି
[ସମ୍ପାଦନା]ଯୋଗ ଅନୁସାରେ ସାଧନାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଆତ୍ମସଂୟମ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ । ଏଥି ପାଇଁ ପଞ୍ଚଭୂତର ଉପରେ ନିପୁଣତା ଲାଭ ଆବଶ୍ୟକ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ “ଭୂତଶୁଦ୍ଧି” କୁହାଯାଏ । “ପଞ୍ଚଭୂତ ସ୍ଥଳମ” ଯୋଗ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଏକ ବିଶେଷ ଅଙ୍ଗ ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତତ୍ତ୍ୱ ପାଇଁ ଏକ ମନ୍ଦିର ରହିଛି । ମାନବ ଶରୀରର ସପ୍ତ ଚକ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଏହି ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ସଂପୃକ୍ତ ।
| ଚକ୍ର | ଭୂତ | ଗୁଣ |
|---|---|---|
| ମୂଳାଧାର | ପୃଥିବୀ | ସ୍ଥିରତା, ଆଧାର |
| ସ୍ଵାଧିଷ୍ଠାନ | ଜଳ | ଆନନ୍ଦ, ମଙ୍ଗଳ |
| ମଣିପୁର | ଅଗ୍ନି | ବିବେକ, ଶକ୍ତି |
| ଅନାହତ | ବାୟୁ | କରୁଣା |
| ବିଶୁଦ୍ଧ | ଆକାଶ | ଭରସା, ସୃଜନଶୀଳତା |
| ଆଜ୍ଞା | ଆକାଶ | ଜ୍ଞାନ, ଅନୁଭୂତି |
| ସହସ୍ରାର | ଆକାଶ | ଏକତ୍ୱ, ଦିବ୍ୟ ସଂଯୋଗ |
ହସ୍ତ ମୁଦ୍ରାରେ ପଞ୍ଚଭୂତ
[ସମ୍ପାଦନା]ପଞ୍ଚଭୂତ ଉପରେ ଆଧାରିତ ମାନବ ହସ୍ତର ପାଞ୍ଚ ଆଙ୍ଗୁଠି ଅଲଗା ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ । ନିମ୍ନ ସାରଣୀରେ ଏହା ଦର୍ଶାଯାଇଛି ।
| ଆଙ୍ଗୁଠିର ନାମ | ସଂପୃକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ |
|---|---|
| କନିଷ୍ଠିକା (Little finger) | ଜଳ (Apas) |
| ଅନାମିକା (Ring finger) | ପୃଥିବୀ (Prithvi) |
| ମଧ୍ୟମା (Middle finger) | ଆକାଶ (Akasha) |
| ତର୍ଜନୀ (Index finger) | ବାୟୁ (Vayu) |
| ବୃଦ୍ଧାଙ୍ଗୁଳି (Thumb) | ଅଗ୍ନି (Agni) |
ବାସ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପଞ୍ଚଭୂତ
[ସମ୍ପାଦନା]ବାସ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଏହି ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ନିର୍ଦିଷ୍ଟ ଦିଗରେ ସଠିକ୍ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଦରକାର । ଏହାର ସଂତୁଳନ ହିଁ ଗୃହ ଓ ଜୀବନର ସଫଳତା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ । ଏହି ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କଗୁଡ଼ିକୁ ଆଦର୍ଶ ଘରର ସଂଜ୍ଞା ଦେବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଘରଟିକୁ ଏଭଳି ଭାବେ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଏ ଯେ, ଜମିର ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ଅଞ୍ଚଳରେ ସର୍ବାଧିକ ଭାର ରହେ । ଏହା ଫଳରେ, ଜମିର ଉତ୍ତର ଓ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଅଧିକ ଖୋଲା ଜାଗା ରହେ, ଯାହା ବାୟୁ (ପବନ) ଓ ଆକାଶ (ଏଥର) କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେ । ଘରର ମୁଖ୍ୟ ଫାଟକ, ବାରନ୍ଦା ଓ ପ୍ରଧାନ ଦ୍ୱାର ଉତ୍ତର–ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ରଖାଯାଏ; ବାରନ୍ଦାର ଦକ୍ଷିଣ ପଟେ ମୁଖ୍ୟ ବସିବା ଘର ଓ ତାହାର ଆଉ ଦକ୍ଷିଣରେ ଗୋଟିଏ କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ଶୋଇବା ଘର ରହେ। ଆକାଶ ଓ ଅଗ୍ନିର ସଂତୁଳନ ରଖିବା ପାଇଁ ରନ୍ଧାଘରଟି ଘରର ଦକ୍ଷିଣ–ପୂର୍ବ କୋଣରେ ରଖାଯାଏ ।
| ଭୂତ | ଦିଗ | ଗୁଣ/ବିଶେଷତା |
|---|---|---|
| ଆକାଶ | ପୂର୍ବ | ବିସ୍ତାର, ଉନ୍ନତି |
| ବାୟୁ | ପଶ୍ଚିମ | ଗତି, ଆନନ୍ଦ |
| ଅଗ୍ନି | ଦକ୍ଷିଣ | ଶକ୍ତି, ପ୍ରତିଷ୍ଠା |
| ଜଳ | ଉତ୍ତର | ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା, ଚିକିତ୍ସା |
| ପୃଥିବୀ | କେନ୍ଦ୍ର / କୋଣ | ସ୍ଥିରତା, ସମାଧାନ |
ରସ/ସ୍ୱାଦ ଓ ପଞ୍ଚଭୂତ
[ସମ୍ପାଦନା]ପଞ୍ଚଭୂତ ମାନବ ଜିହ୍ଵାର ଛଅ ପ୍ରକାର ରସ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ —
| ରସ (Taste) | ସଂପୃକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ |
|---|---|
| ମଧୁର (Sweet) | ଜଳ, ପୃଥିବୀ |
| ଅମ୍ଳ (Sour) | ପୃଥିବୀ, ଅଗ୍ନି |
| ଲବଣ (Salty) | ଜଳ, ଅଗ୍ନି |
| କଟୁ (Bitter) | ଆକାଶ, ଅଗ୍ନି |
| ତିକ୍ତ (Pungent) | ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ |
| କଷାୟ (Astringent) | ବାୟୁ, ପୃଥିବୀ |
ଆଧାର
[ସମ୍ପାଦନା] | ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗଟି ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ । ଆପଣ ଏହାକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଉଇକିପିଡ଼ିଆକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିପାରିବେ । |
- ↑ Carroll, Cain; Carroll, Revital; Frawley, David (2012). Mudras of India: A Comprehensive Guide to the Hand Gestures of Yoga and Indian Dance (in ଇଂରାଜୀ). Singing Dragon. ISBN 978-1-84819-084-9.
- ↑ Sinha, Harendra Prasad (2006-01-01). Bharatiya Darshan Ki Rooprekha (in ହିନ୍ଦୀ). Motilal Banarsidass Publishing House. ISBN 978-81-208-2144-6.
- ↑ "The Essence of Panch Mahabhutas and Doshas in Ayurveda| Jiva". Jiva Ayurveda (in ଇଂରାଜୀ). Retrieved 2025-10-25.