ଧର୍ମବତୀ କାହାଣୀ (ବତ୍ରିଶ ସିଂହାସନ)

1. Vikramaditya Memorial, Ujjain

ଧର୍ମବତୀ କାହାଣୀ ବତ୍ରିଶ ସିଂହାସନର ତେଇ‌ଶିତମ ପ୍ରତିମା କହିଥିବା କାହାଣୀ । ସେ ରାଜା ଭୋଜଙ୍କୁ ରାଜା ବିକ୍ରମଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଗୁଣ ଏବଂ ଏହି ସିଂହାସନ ପ୍ରାପ୍ତିର କଥା କହିଥିଲା । ତେବେ ଭାଷାଭେଦରେ ଏହି କାହାଣୀ ଗୁଡିକରେ ବିଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।

ରାଜା ଭୋଜ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଗୁଣ ସଂପନ୍ନ ବତ୍ରିଶ ସିଂହାସନ ଉପରେ ବସିବା ପୂର୍ବରୁ ବିସ୍ତୃତ ପୂଜା-ଉପାସନା କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ । କିନ୍ତୁ ତେଇ‌ଶିତମ ଦିନ ଯେତେବେଳେ ସେହି ସିଂହାସନର ତେଇ‌ଶିତମ ପାହାଚ ଚଢି ସିଂହାସନରେ ବସିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୁଅନ୍ତେ, ସେଥିରେ ଥିବା ପ୍ରତିମା ହସିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଅବାକ ହୋଇ ରାଜା ଭୋଜ ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ କାହିଁକି ହସୁଛ?” ଧର୍ମବତୀ ନାମକ ତେଇ‌ଶିତମ ପ୍ରତିମା କହିଲେ, “ମହାରାଜ, ଏହି ସିଂହାସନ ସାଧାରଣ ନୁହେଁ । ଆପଣ ଏହାକୁ ପାଇବାରେ ଧନ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଏହାରେ ବସିବା ପୂର୍ବରୁ ଆପଣଙ୍କୁ ମହାନ ରାଜା ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଗୁଣର ଅଧିକାରୀ ହେବାକୁ ପଡିବ। ସେତେବେଳେ ଯାଇ ଏହା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ହେବ । ନଚେତ ଏଥିରେ ବସିବା ପ୍ରୟାସ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଗୁରୁତର ସମସ୍ୟା ଜନ୍ମାଉଥିବ।”

ରାଜା ଭୋଜ ଏହା ଶୁଣି ଚକିତ ହେଲେ ଓ ସେହି ପ୍ରତିମାଙ୍କୁ ବିନମ୍ରତାପୂର୍ବକ ଅନୁରୋଧ କଲେ — “ମତେ ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ ଜୀବନ, ତାଙ୍କ ଶାସନ ଓ ମହିମା ସମ୍ପର୍କରେ ସବୁ କଥା କହ ।” ତା’ପରେ ତେଇ‌ଶିତମ ପ୍ରତିମା ଧର୍ମବତୀ ରାଜା ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ କଥା କହିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଏହା ବତ୍ରିଶ ସିଂହାସନର ତେଇ‌ଶିତମ ମୂର୍ତ୍ତି ଥିଲା । ସେ ରାଜା ବିକ୍ରମଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଏବଂ ଏହି ସିଂହାସନ ପ୍ରାପ୍ତିର କଥା କହିଥିଲା ।

ତେଇଶିତମ କାହାଣୀ

ବତ୍ରିଶ ସଂହାସନର ତେଇ‌ଶିତମ ପୁତ୍ତଳିକା କହିଥିବା କଥା ଏଭଳି ଥିଲା, ଏକଦା ରାଜା ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟ ଦରବାରରେ ବସି ଦରବାରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ । ଆଲୋଚନା କ୍ରମରେ ଦରବାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ବିଷୟ ଉପରେ ତର୍କ ଆରମ୍ଭ ହେଲା , ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମରୁ ବଡ଼ କି କର୍ମରୁ? ତର୍କର ଶେଷ ହେଉନଥିଲା, କାରଣ ଦରବାରୀମାନେ ଦୁଇ ଦଳରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ । ଏକ ଦଳ କହୁଥିଲା ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମରୁ ବଡ଼ ହୁଏ, କାରଣ ମନୁଷ୍ୟର ଜନ୍ମ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଫଳ । ଭଲ ସଂସ୍କାର ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଂଶାନୁଗତ ହୁଏ, ଯେପରି ରାଜାର ପୁଅ ରାଜା ହୁଏ ଏବଂ ତାଙ୍କର ବ୍ୟବହାର ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ଭଳି ହୁଏ । ଅନ୍ୟ ଦଳର ମତ ଥିଲା ଯେ କର୍ମ ହିଁ ପ୍ରଧାନ । ଭଲ କୁଳରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃସଙ୍ଗରେ ପଡ଼ି ମର୍ଯ୍ୟାଦା ବିରୁଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଅବନତି ପଥରେ ଯାଆନ୍ତି । ତାଙ୍କ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଓ ଦୁରାଚାର ଫଳରେ ସେମାନେ କେବେ ସାମାଜିକ ସମ୍ମାନ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ ଓ ସବୁଠି ଅବମାନ ପାଆନ୍ତି । ତେବେ ପ୍ରଥମ ଦଳ ତର୍କ କଲା ଯେ ମୂଳ ସଂସ୍କାର ନଷ୍ଟ ହୋଇପାରେନି, ଯେପରି କମଳ ଗଛ କାଦରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଗୁଣ ହରାଏ ନାହିଁ, ଗୋଲାପ କଣ୍ଟା ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ସୁଗନ୍ଧ ହରାଏ ନାହିଁ, ଓ ଚନ୍ଦନ ଗଛରେ ସାପ ବାସ କଲେ ମଧ୍ୟ ଚନ୍ଦନ ନିଜ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଶୀତଳତା ରଖିଥାଏ, କେବେ ବି ବିଷାକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ । ଉଭୟ ପକ୍ଷ ନିଜ ନିଜ ତର୍କ ଦେଇ ନିଜକୁ ସଠିକ୍ ପ୍ରମାଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ । କେହି ମଧ୍ୟ ନିଜ ମତ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବାକୁ ରାଜି ନଥିଲେ। ବିକ୍ରମ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କ ତର୍କର ଆନନ୍ଦ ଉଠାଉଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ତର୍କ ବହୁତ ଜୋରଦାର ହେଲା, ରାଜା ସେମାନଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ ହେବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ ଓ କହିଲେ ଯେ ସେମାନେ ଏହାର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଉଦାହରଣ ଦେଖିବେ ।ସେ ଆଦେଶ ଦେଲେ ଯେ ଜଙ୍ଗଳରୁ ଗୋଟିଏ ବାଘ ଶାବକକୁ ଧରି ଅଣାଯାଉ। ଶିକାରିମାନେ ତୁରନ୍ତ ଯାଇ ଗୋଟିଏ ନବଜାତ ବାଘ ଶାବକକୁ ଧରି ଆଣିଲେ । ରାଜା ଗୋଟିଏ ଛେଳିପାଳକକୁ ଡାକି ସେ ଶାବକକୁ ଛେଳି ଛୁଆମାନଙ୍କ ସହିତ ପାଳିବାକୁ କହିଲେ । ଛେଳିପାଳକଙ୍କୁ ଏହା ବିଚିତ୍ର ଲାଗିଲା, କିନ୍ତୁ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ମାନି ସେ ଶାବକକୁ ନେଲା । ବାଘ ଶାବକ ଛେଳି ଛୁଆମାନଙ୍କ ସହିତ ପାଳିତ ହେବା ଆରମ୍ଭ କଲା । ସେ ମଧ୍ୟ ଛେଳି ଛୁଆମାନଙ୍କ ଭଳି ଦୁଧ ପିଇ ଭୋକ ଶାନ୍ତ କରୁଥିଲା। ଛେଳି ଛୁଆମାନେ ବଡ଼ ହେଲେ ଘାସ ଓ ପତ୍ର ଖାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ବାଘ ଶାବକ ମଧ୍ୟ ଘାସ ପତ୍ର ଖାଇବା ଚେଷ୍ଟା କରି ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲା । ଗୋଟେ ଦିନ ବିକ୍ରମ ସେ ଶାବକ ବିଷୟରେ ଖବର ନେବାକୁ ଛେଳିପାଳକକୁ ଡାକିଲେ । ଛେଳିପାଳକ କହିଲା ଯେ ବାଘ ଶାବକ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛେଳିମାନଙ୍କ ଭଳି ବ୍ୟବହାର କରୁଛି । ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲା ଯେ ବାଘ ଶାବକକୁ ମାଂସ ଖୁଆଇବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଆଯାଉ, କାରଣ ସେ ଘାସ ପତ୍ର ଖାଇପାରୁନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ବିକ୍ରମ ସଫା ମନା କରି କହିଲେ ଯେ ମାତ୍ର ଦୁଧ ଦିଆଯିବ । ଛେଳିପାଳକ ଦ୍ଵନ୍ଦରେ ପଡ଼ିଗଲା । ସେ ବୁଝି ପାରୁନଥିଲା ଯେ ମାଂସଭକ୍ଷୀ ପ୍ରାଣୀକୁ ରାଜା ଶାକାହାରୀ କିପରି କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି । ସେ ଘରକୁ ଫେରିଗଲା । ବାଘ ଶାବକ, ଯିଏ ଏବେ ବଡ଼ ହେଉଥିଲା, ସାରା ଦିନ ଛେଳିମାନଙ୍କ ସହିତ ରହୁଥିଲା ଓ ଦୁଧ ପିଉଥିଲା । କେବେ କେବେ ଅଧିକ ଭୋକ ଲାଗିଲେ ଘାସ ପତ୍ର ଖାଉଥିଲା । ଗୋଟେ ଦିନ ସେ ଛେଳିମାନଙ୍କ ସହ ଘାସ ଖାଉଥିଲା, ସେତେବେଳେ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଗୋଟିଏ ପିଞ୍ଜରା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ବାଘକୁ ନିଆଯାଇଲା । ବାଘକୁ ଦେଖି ସବୁ ଛେଳି ଭୟରେ ଦୌଡିଲେ, ବାଘ ଛୁଆ ମଧ୍ୟ ଲାଙ୍ଗୁଡ ଜାକି ସେମାନଙ୍କ ସହ ଦୌଡିଲା । ତା’ପରେ ରାଜା ଛେଳିପାଳକକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ ଯେ ଏବେ ସେ ବାଘ ଶାବକକୁ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବରେ ରଖୁ । ଭୋକ ଲାଗିଲେ ବାଘ ଶାବକ ଗୋଟିଏ ହରିଣ ଶିକାର କରି ନିଜ ଭୋକ ଶାନ୍ତ କଲା । କିଛି ଦିନ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ରହିବା ପରେ ସେ ଛୋଟ ଛୋଟ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ମାରି ଖାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲା । କିନ୍ତୁ ଛେଳିପାଳକ କହିବା ମାତ୍ରେ ସେ ଶାନ୍ତିପୂର୍ବକ ପିଞ୍ଜରାରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିଲା । କିଛି ଦିନ ପରେ ତାହାର ଛେଳି ଭଳି ଭୀତିଭାବ ସମାପ୍ତ ହେଲା । ଗୋଟେ ଦିନ ଯେତେବେଳେ ସେଇ ବାଘକୁ ପୁଣି ତାହାର ସାମ୍ନାରେ ଅଣାଗଲା, ସେ ଡରି ପଳାଇଲା ନାହିଁ । ସିଂହର ଗର୍ଜନ ଶୁଣି ସେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତିରେ ଗରଜିଲା । ରାଜା ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କ ଦରବାରୀମାନେ ସମସ୍ତ ଘଟଣାକୁ ଧ୍ୟାନରେ ଦେଖୁଥିଲେ । ରାଜା ଦରବାରୀମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମନୁଷ୍ୟର ମୂଳ ପ୍ରବୃତ୍ତି ବାଘ ଶାବକ ଭଳି ଜନ୍ମରୁ ଥାଏ । ସୁଯୋଗ ମିଳିଲେ ସେଇ ପ୍ରବୃତ୍ତି ସ୍ୱତଃ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଏହି ବାଘ ଶାବକଙ୍କ ସହ ହେଲା । ଛେଳିମାନଙ୍କ ସହିତ ରହିବାରେ ତାହାର ବାଘ ସ୍ୱଭାବ ଲୁଚିଯାଇ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ରହିବା ଦ୍ଵାରା ସେଇ ସ୍ୱଭାବ ଆପେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା । ଏହା ତାକୁ କେହି ଶିଖାଇନଥିଲେ । ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ସମ୍ମାନ ତାଙ୍କର କର୍ମ ଅନୁସାରେ ହେବା ଉଚିତ ।”

ସମସ୍ତେ ଏହାରେ ସହମତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ଗୋଟିଏ ମନ୍ତ୍ରୀ ରାଜାଙ୍କ ମତ ସହିତ ସହମତ ହେଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ମତ ଥିଲା, “ବିକ୍ରମ ରାଜକୁଳରେ ଜନ୍ମିଥିବାକୁ ସେ ରାଜା ହୋଇପାରିଲେ, ନହେଲେ ସାତ ଜନ୍ମ ଧରି କର୍ମ କଲେ ମଧ୍ୟ ରାଜା ହୋଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ ।” ରାଜା ଏକଥା ଶୁଣି ହସି ଚୁପ୍‌ ରହିଗଲେ । ସମୟ ବିତିଗଲା । ଗୋଟେ ଦିନ ତାଙ୍କ ଦରବାରକୁ ଗୋଟିଏ ନାବିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଫୁଲ ନେଇ ଆସିଲା । ସେହି ଫୁଲ ନିଶ୍ଚୟ ଅଦ୍ଭୁତ ଥିଲା, ଲୋକେ ପ୍ରଥମଥର ପାଇଁ ଏପରି ସୁନ୍ଦର ଲାଲ ଫୁଲ ଦେଖିଲେ । ରାଜା ଫୁଲଟି କୋଉଠୁ ଆସିଛି ବୁଝିବା ପାଇଁ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପଠାଇଲେ । ଲୋକଟି କହିଲା ଫୁଲଟି ନଦୀରେ ଭାସିଆସିଥିଲା । ରାଜାଙ୍କ ଲୋକେ ନଦୀରେ ସେହି ଦିଗକୁ ନାବ ନେଇ ଯିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯେଉଁ ଦିଗରୁ ଫୁଲଟି ବହି ଆସିଥିଲା । ନଦୀର ଧାରା କେଉଁଠି ବହୁତ ସଙ୍କୀର୍ଣ୍ଣ ଓ ତୀବ୍ର ଥିଲା, କେଉଁଠି ଚଟାଣ ଉପରେ ବହୁଥିଲା । ରାସ୍ତା ବହୁତ କଠିନ ଥିଲା । ଶେଷରେ ନାବ ଗୋଟିଏ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ପହଞ୍ଚିଲା । ସେଠାରେ ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ଗଛ ଥିଲା, ଯେଉଁଠି ଏକ ଯୋଗୀ ଓଲଟା ରହି ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଶିକୁଳିର ଘଷା ଦ୍ୱାରା ଗଭୀର ଘାଆ ହୋଇଯାଇ ଥିଲା । ସେଇ ଘାଆରୁ ରକ୍ତ ଝରୁଥିଲା ଓ ନଦୀରେ ପଡ଼ିଲେ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ଫୁଲରେ ପରିଣତ ହେଉଥିଲା । କିଛି ଦୂରରେ ଗୋଟିଏ ଦଳ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହୋଇ ବସିଥିଲେ । ସେମାନେ ଅଧିକ କିଛି ଫୁଲ ନେଇ ଫେରି ଦରବାରକୁ ଆସିଲେ । ମନ୍ତ୍ରୀ ରାଜାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଘଟଣା କହିଲେ । ତେବେ ବିକ୍ରମ ତାଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ, “ସେ ଉଲଟା ଲଟକିଥିବା ଯୋଗୀ ଜଣକ ଥିଲେ ମୁଁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଖାପାଖି ବସି ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନେ ତାଙ୍କ ଦରବାରୀ । ପୂର୍ବଜନ୍ମର କର୍ମ ହିଁ ତାଙ୍କୁ ଏହି ଜନ୍ମରେ ରାଜା କିମ୍ବା ଦରବାରୀ କରିଛି।” ଏହା ଶୁଣି ମନ୍ତ୍ରୀ ସମସ୍ତ କଥା ବୁଝିଗଲେ ଓ ସ୍ୱୀକାର କଲେ ଯେ ପୂର୍ବଜନ୍ମର କର୍ମ ଫଳରୁ ହିଁ କେହି ରାଜାସନେ ବସିବା ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।

ଗପଟି କହି ତେଇ‌ଶିତମ ପ୍ରତିମା ପଚାରିଲା କ"ଣ ଆପଣ ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ ପରି ଜ୍ଞାନୀ ତଥା ଜ୍ଞାନର ପୂଜାରୀ ହୋଇପାରିବେ? ଏହିପରି କହିବା ପରେ ତେଇ‌ଶିତମ ପ୍ରତିମା ଶାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ଵର୍ଗାରୋହଣ କଲା