ଦକ୍ଷିଣେଶ୍ୱର କାଳୀ ମନ୍ଦିର

ଦକ୍ଷିଣେଶ୍ୱର କାଳୀ ମନ୍ଦିର ବା ଦକ୍ଷିଣେଶ୍ୱର କାଳୀବାଡ଼ି ହେଉଛି ଏକ ନବରତ୍ନ ଶୈଳୀର ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର, ଯାହା ଭାରତର ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର କଲିକତା ନଗରୀର ଦକ୍ଷିଣେଶ୍ୱର ଅଞ୍ଚଳରେ ହୁଗଳୀ ନଦୀର ପୂର୍ବ ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ମନ୍ଦିରର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବୀ ହେଲେ ଭବତାରିଣୀ (କାଳୀ), ଯିଏ ମହାଦେବୀ କିମ୍ବା ପରାଶକ୍ତି ଆଦ୍ୟାକାଳୀଙ୍କ ଏକ ରୂପ, ଯିଏକି ଆଦିଶକ୍ତି କାଳିକା ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ। ଏହି ମନ୍ଦିରଟି ୧୮୫୫ ମସିହାରେ ରାଣୀ ରାସମଣୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ । ରାଜପରିବାରର ରାଣୀ ରାସମଣୀ ଥିଲେ ଦେବୀ କାଳୀଙ୍କ ଭକ୍ତ । ଏହି ମନ୍ଦିର ସହିତ ଉନ୍ନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ବଙ୍ଗଳା ତଥା ଶ୍ରୀ ରାମକୃଷ୍ଣ ଓ ତାଙ୍କ ସହଧର୍ମିଣୀ ଶ୍ରୀ ସାରଦାଦେବୀଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରଗାଢ ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି ।^[୧]^[୨]

ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିରଟି ଟଲିଗଞ୍ଜର ରାଧାକାନ୍ତ ମନ୍ଦିରରୁ ପ୍ରେରଣା ନେଇ ବାଉଲୀ ରାଜ ପରିବାରର ବାବୁ ରାମନାଥ ମଣ୍ଡଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମାଣ ହୋଇଥିଲା ।^[୩]^[୪]^[୫]^[୬] ମନ୍ଦିର ପରିସରରେ ନବଶିଖରୀ ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିର ସହ ଏକ ବିଶାଳ ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ଅଛି, ଯାହା ଚାରିପାଖରେ ଘର ଓ ପ୍ରାଚୀର ଥିବା ସହିତ ପାଚେରୀ ଅଛି । ନଦୀତଟରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଶମ୍ଭୁ ଶିବମନ୍ଦିର ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଶିବଙ୍କୁ (କାଳୀଙ୍କ ସହଚର) ଉପାସନା କରାଯାଏ । ସେହିସହିତ ରାଧା-କୃଷ୍ଣଙ୍କ ମନ୍ଦିର, ନଦୀତଟରେ ସ୍ନାନଘାଟ ଓ ରାଣୀ ରାସମଣୀଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏକ ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟ ଅଛି । ନାହାବତ୍ (ସଙ୍ଗୀତ ମିନାର), ଯାହା ଶିବମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତରପୂର୍ବରେ ଅଛି, ସେଠି ମା ସାରଦା ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଏକ ବଡ଼ ଅଂଶ ବିତାଇଥିଲେ । ଶ୍ରୀ ରାମକୃଷ୍ଣଙ୍କ କକ୍ଷ ମନ୍ଦିର ପ୍ରାଙ୍ଗଣର ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ କୋଣରେ ଅଛି, ଯାହାର ଅର୍ଦ୍ଧବୃତ୍ତାକାର ବାରାଣ୍ଡା ହୁଗଳୀ ନଦୀ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିଛି ।^[୭]

ଇତିହାସ ଓ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ

ଡକ୍ଷିଣେଶ୍ୱର କାଳୀ ମନ୍ଦିର ଉନ୍ନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ମହିଷ୍ୟ ଜମିଦାରୀ ପରିବାରର ରାଣୀ ରାସମଣୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା ।^[୮]^[୯]^[୧୦] ସେ ତାଙ୍କ ଦାନଶୀଳ ମନୋଭାବ ପାଇଁ ପରିଚିତ ଥିଲେ । ୧୮୪୭ ମସିହାରେ, ରାଣୀ ରାସମଣୀ କାଶୀ (ବାରାଣସୀ) ଯାତ୍ରାକୁ ଯିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ ଯେଉଁଠି ସେ ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା କରିବେ । ସେ ୨୪ଟି ନୌକାରେ ପରିବାର, ପରିଚାରକ ଓ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ ଯିବା ଯୋଜନା କଲେ । କିନ୍ତୁ ଯାତ୍ରା ପୂର୍ବ ରାତିରେ ସେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେବୀ କାଳୀଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଲେ, ଯିଏ କହିଲେ –

“ବାରାଣସୀକୁ ଯିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ । ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ମୋ ପାଇଁ ଏକ ସୁନ୍ଦର ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କର ଓ ସେଠି ମୋର ପୂଜା ବ୍ୟବସ୍ଥା କର । ମୁଁ ସେଠି ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବି ଓ ପୂଜା ଗ୍ରହଣ କରିବି ।”

ଏହି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ, ରାଣୀ ଦକ୍ଷିଣେଶ୍ୱର ଗାଁରେ ୧୨,୦୦୦ ହେକ୍ଟର (ପ୍ରାୟ ୩୦,୦୦୦ ଏକର) ଜମି କିଣିଲେ । ସେହି ସ୍ଥାନରେ ଏହି ବିଶାଳ ମନ୍ଦିର ପରିସର ୧୮୪୭ ରୁ ୧୮୫୫ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ମିତ ହେଲା । ଜମିଟି ଜେକ୍ ହାଷ୍ଟି ନାମକ ଏକ ଇଂରାଜ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଠାରୁ କିଣାଯାଇଥିଲା ଓ ସେତେବେଳେ ଏହା ‘ସାହେବାନ ବାଗିଚା’ ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା । ମନ୍ଦିରଟି ତନ୍ତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଶକ୍ତିପୂଜା ପାଇଁ ଶୁଭ କୁହାଯାଉଥିବା କଛପ ଆକାରର ଭୂମିରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ଏହା ନିର୍ମାଣକୁ ଆଠ ବର୍ଷ ଓ ପ୍ରାୟ ୯ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ଲାଗିଥିଲା ।

ଦେବୀ କାଳୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ୧୮୫୫ ମସିହା ମଇ ୩୧ ତାରିଖ ସ୍ନାନଯାତ୍ରା ଦିନରେ ବିଶାଳ ଉତ୍ସବ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା । ସେତେବେଳେ ମନ୍ଦିରଟି ‘ଶ୍ରୀଶ୍ରୀ ଜଗଦୀଶ୍ୱରୀ ମହାକାଳୀ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା । ପୂଜାରୀ ଥିଲେ ରାମକୁମାର ଚଟ୍ଟୋପାଧ୍ୟାୟ । ତାଙ୍କ ଭାଇ ଗଦାଧର (ପରେ ଶ୍ରୀ ରାମକୃଷ୍ଣ ନାମରେ ପରିଚିତ) ଓ ତାଙ୍କ ଭାଉଜ ହୃଦୟ ସେଠି ପୂଜାକାର୍ଯ୍ୟରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ । ୧୮୫୬ ମସିହାରେ ରାମକୁମାରଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ହେଲା ଓ ଶ୍ରୀ ରାମକୃଷ୍ଣ ମୁଖ୍ୟ ପୂଜାରୀ ହେଲେ । ତାଙ୍କ ସହଧର୍ମିଣୀ ଶ୍ରୀ ସାରଦାଦେବୀ ନାହାବତ୍ ମିନାରର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗର ଏକ ଛୋଟ ଘରେ ରହୁଥିଲେ, ଯାହା ଏବେ ତାଙ୍କ ସ୍ମୃତିମନ୍ଦିର ଭାବରେ ପୂଜିତ ହେଉଅଛି ।^[୧୧]

ରାଣୀ ରାସମଣୀ ମନ୍ଦିର ଉଦ୍ଘାଟନ ପରେ କେବଳ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ଓ ନଅ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚିଥିଲେ । ମୃତ୍ୟୁ ନିକଟ ଦେଖି ସେ ଦିନାଜପୁରର (ଏବେ ବଙ୍ଗଳାଦେଶରେ) ତାଙ୍କ ଜମି ଦକ୍ଷିଣେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ଟ୍ରଷ୍ଟକୁ ଦାନ କଲେ ଯାହା ମନ୍ଦିରର ରକ୍ଷାପାଳନ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଲା । ସେ ୧୮ ଫେବୃଆରୀ ୧୮୬୧ରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କଲେ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ ୧୮୬୧ ମସିହାରେ ତାଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ହେଲା ।

ଦେବୀ କାଳୀ ପ୍ରତି ଶ୍ରୀ ରାମକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅଗାଧ ଭକ୍ତି, ତାଙ୍କ ଦୈବଜ୍ଞାନ ଓ ଜନସାଧାରଣ ପାଇଁ ପ୍ରାୟୋଗିକ ଉପଦେଶ ଏହି ମନ୍ଦିରକୁ ଅପାର ଖ୍ୟାତି ଓ ଯାତ୍ରୀ ଆକର୍ଷଣ ଆଣିଥିଲା । ୧୯୦୨–୧୯୩୨ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ଗୃହସ୍ଥ ଶିଷ୍ୟ ମହେନ୍ଦ୍ରନାଥ ଗୁପ୍ତ ଶ୍ରୀଶ୍ରୀ ରାମକୃଷ୍ଣ କଥାମୃତ ପ୍ରକାଶ କଲେ, ଯାହା ଇଂରାଜୀରେ The Gospel of Sri Ramakrishna ନାମରେ ପରିଚିତ । ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଶ୍ରୀ ରାମକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚାରି ବର୍ଷ ଧରି ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଓ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଉପଦେଶ ଓ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଲିପିବଦ୍ଧ ଅଛି ।

ସ୍ଥାପତ୍ୟକଳା

ବଙ୍ଗୀୟ ନବରତ୍ନ ଶୈଳୀରେ ନିର୍ମିତ, ଏହି ତ୍ରିତଳ ବିଶିଷ୍ଟ ଦକ୍ଷିଣମୁଖୀ ମନ୍ଦିରର ଉପର ଦୁଇ ମହଲାରେ ମୋଟ ନଅଟି ଶିଖର (ଗୋପୁର) ରହିଅଛି । ଏହା ଏକ ଉଚ୍ଚ ମଞ୍ଚ ଉପରେ ନିର୍ମିତ, ଯାହାକୁ ଏକ ସିଢ଼ି ଦ୍ୱାରା ଉପରକୁ ଯିବାକୁ ହୁଏ । ସମୁଦ୍ର ପତ୍ତନରୁ ଏହି ମନ୍ଦିରର ମୋଟ ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରାୟ ୩୦ ମିଟର (୧୦୦ ଫୁଟ) । ଗର୍ଭଗୃହ (ଅର୍ଥାତ ମନ୍ଦିରର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ) ମଧ୍ୟରେ ଭବତାରିଣୀ ନାମକ ଦେବୀ କାଳୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଅଛି । ସେ ଶୟନାସୀନ ଶିବଙ୍କ ଉରସ୍ଥଳ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି । ଉଭୟ ମୂର୍ତ୍ତି ଏକ ରଜତରେ ନିର୍ମିତ ହଜାର ପାଖୁଡ଼ା ଥିବା ପଦ୍ମାସନ ଉପରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛନ୍ତି ।^[୧୨]

ଆଧାର

↑ "History of the temple". Dakshineswar Kali Temple. Retrieved 21 April 2018.
↑ "Dakshineswar - A Heritage". Government of West Bengal. Archived from the original on 2 September 2013. Retrieved 26 November 2012.
↑ Roy, Diptimoy (2001). Paschimbanger Kali O Kalikshetra [Kali and Kali Temples in West Bengal] (in Bengali). Kolata: Mondal Book House. pp. 64–65.
↑ "কংক্রিটের আড়ালে মুখ ঢেকেছে মন্দিরশিল্প". www.anandabazar.com (in Bengali). Retrieved 2022-01-19.
↑ "রানিকাহিনি". www.anandabazar.com (in Bengali). Retrieved 2022-09-12.
↑ Basu, Debashish Ed (1990). Kolkatar Purakatha. pp. 71, 78.
↑ "Sri Ramakrishna at Dakshineswar". Kathamrita (in ଆମେରିକୀୟ ଇଂରାଜୀ). Retrieved 2025-10-22.
↑ Harding 1998, p.xii
↑ Sen, Amiya P. (June 2006). "Sri Ramakrishna, the Kathamrita and the Calcutta middle classes: an old problematic revisited". Postcolonial Studies. 9 (2): 165–177. doi:10.1080/13688790600657835. S2CID 144046925.
↑ Sen, Dr Soumen (2010-01-21). Folklore Tradition Urbanity (in ଇଂରାଜୀ). Anjali Publishers. p. 76. ISBN 978-81-89620-67-7.
↑ Karkar, S.C. (2009). The Top Ten Temple Towns of India. Kolkota: Mark Age Publication. p. 91. ISBN 978-81-87952-12-1.
↑ Limited, Eicher Goodearth (2011). Kolkata: City Guide (in ଇଂରାଜୀ). Goodearth Publications. ISBN 978-93-80262-15-4.

[l-1] "History of the temple". Dakshineswar Kali Temple. Retrieved 21 April 2018.

[Bengal-2] "Dakshineswar - A Heritage". Government of West Bengal. Archived from the original on 2 September 2013. Retrieved 26 November 2012.

[kaliokalikshetra-3] Roy, Diptimoy (2001). Paschimbanger Kali O Kalikshetra [Kali and Kali Temples in West Bengal] (in Bengali). Kolata: Mondal Book House. pp. 64–65.

[4] "কংক্রিটের আড়ালে মুখ ঢেকেছে মন্দিরশিল্প". www.anandabazar.com (in Bengali). Retrieved 2022-01-19.

[5] "রানিকাহিনি". www.anandabazar.com (in Bengali). Retrieved 2022-09-12.

[6] Basu, Debashish Ed (1990). Kolkatar Purakatha. pp. 71, 78.

[7] "Sri Ramakrishna at Dakshineswar". Kathamrita (in ଆମେରିକୀୟ ଇଂରାଜୀ). Retrieved 2025-10-22.

[8] Harding 1998, p.xii

[9] Sen, Amiya P. (June 2006). "Sri Ramakrishna, the Kathamrita and the Calcutta middle classes: an old problematic revisited". Postcolonial Studies. 9 (2): 165–177. doi:10.1080/13688790600657835. S2CID 144046925.

[10] Sen, Dr Soumen (2010-01-21). Folklore Tradition Urbanity (in ଇଂରାଜୀ). Anjali Publishers. p. 76. ISBN 978-81-89620-67-7.

[11] Karkar, S.C. (2009). The Top Ten Temple Towns of India. Kolkota: Mark Age Publication. p. 91. ISBN 978-81-87952-12-1.

[12] Limited, Eicher Goodearth (2011). Kolkata: City Guide (in ଇଂରାଜୀ). Goodearth Publications. ISBN 978-93-80262-15-4.

[୧]

[୨]

[୩]

[୪]

[୫]

[୬]

[୭]

[୮]

[୯]

[୧୦]

[୧୧]

[୧୨]