ଜ୍ଞାନ-କର୍ମ-ସନ୍ନ୍ୟାସ ଯୋଗ (ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବତ୍ଗୀତା)

କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ କୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନ

ଜ୍ଞାନ-କର୍ମ-ସନ୍ନ୍ୟାସ ଯୋଗ (ସଂସ୍କୃତ: ज्ञान कर्म संन्यास योग) ଭଗବଦ୍‌ଗୀତାର ଅଠରଟି ଅଧ୍ୟାୟ ମଧ୍ୟରୁ ଚତୁର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଟେ । ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମୋଟ ୪୨ଟି ଶ୍ଲୋକ ରହିଛି । ଏହା ମହାଭାରତର ଷଷ୍ଠ ସଂସ୍କରଣ “ଭୀଷ୍ମ ପର୍ବ” ର ୨୮ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଟେ ।

ଗୀତାର ୧୮ଟି ଅଧ୍ୟାୟ ହେଉଛି ୧୮ଟି ଯୋଗ । ପ୍ରଥମ ୬ଅଧ୍ୟାୟରେ ନିଷ୍କାମ କର୍ମଯୋଗ, ଦ୍ୱିତୀୟ ୬ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭକ୍ତିଯୋଗ ଏବଂ ଶେଷ ୬ଅଧ୍ୟାୟରେ ଜ୍ଞାନଯୋଗ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ।

ମୂଳ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତାରେ କୌଣସି ଅଧ୍ୟାୟ ଶିରୋନାମାଯୁକ୍ତ ବିଭାଗ ନ ଥିଲା । କିନ୍ତୁ ପରେ କିଛି ସଂସ୍କୃତ ସଂସ୍କରଣରେ ଯେଉଁଠି ଗୀତାକୁ ମହାଭାରତରୁ ଅଲଗା କରି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଗଲା, ସେଠାରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଗୁଡିକୁ ଶିରୋନାମ ଦିଆଯାଇଛି । ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, ସ୍ୱାମୀ ଚିଦ୍‌ଭବାନନ୍ଦ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଧ୍ୟାୟକୁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଯୋଗ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି, କାରଣ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଧ୍ୟାୟ ଯୋଗର ଭଳି ମନ ଓ ଶରୀରକୁ ଶିକ୍ଷିତ କରେ । ସେ ଚତୁର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟକୁ “ଜ୍ଞାନ କର୍ମ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଯୋଗ” ବୋଲି ନାମ ଦେଇଛନ୍ତି ।

ବିଷୟ

ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉଥିବା ଜ୍ଞାନ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଆସ୍ଥାକୁ ଆଉ ଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏହି ଜ୍ଞାନର ପବିତ୍ର ଉତ୍ସକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି । ସେ କହିଲେ, “ହେ ଅର୍ଜୁନ, ତୁମେ ମୋର ଭକ୍ତ ଏବଂ ପ୍ରିୟ ସଖା ହେବାରୁ, ମୁଁ ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଯୋଗ ଜ୍ଞାନକୁ ତୁମକୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଛି । ଏହା ସେହି ଶାଶ୍ୱତ ଜ୍ଞାନ ଯାହାକୁ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ଶିଖାଇଥିଲି, ପରମ୍ପରାକ୍ରମେ ସେହି ଜ୍ଞାନ ରାଜର୍ଷିମାନଙ୍କ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲା ।”

ଏହା ଶୁଣି ଅର୍ଜୁନ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ପଚାରିଲେ, “ହେ ମାଧବ, ଆପଣ ମୋ ଅନୁରୂପ ବୟସ୍କ ହୋଇ ଅନେକ ଯୁଗ ପୂର୍ବରୁ କିପରି ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦେଲେ ?”

ତାହାପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରି, ନିଜ ଦିବ୍ୟ ଅବତାର ରହସ୍ୟକୁ ଖୁଲାସା କଲେ । ସେ କହିଲେ ଯେ, ଯଦିଓ ଭଗବାନ ଅଜନ୍ମ ଓ ଶାଶ୍ୱତ, ତଥାପି ଧର୍ମ (ନ୍ୟାୟ ଓ ସତ୍ମାର୍ଗ) ସ୍ଥାପନ କରିବା ପାଇଁ ସେ ନିଜ ଯୋଗମାୟା ଶକ୍ତିରେ ପୃଥିବୀରେ ଅବତରଣ କରନ୍ତି । ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ, ଏବଂ ସେମାନେ ପ୍ରକୃତିର ଅପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ ଦୂଷିତ ହୁଏ ନାହିଁ । ଯେ ଭକ୍ତ ଏହି ରହସ୍ୟକୁ ଜାଣି, ଅଟୁଟ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଭକ୍ତିରେ ନିବେଶ କରେ, ସେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରେନି । ତାପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟର କର୍ମଯୋଗ ବିଷୟକୁ ପୁନଃ ଆଲୋଚନା କରିଲେ । ସେ କର୍ମର ସ୍ୱଭାବ ଓ ତାହାର ତିନିଟି ନୀତି ଯଥା;କର୍ମ (କାର୍ଯ୍ୟ), ଅକର୍ମ (ନିଷ୍କ୍ରିୟତା) ଓ ବିକର୍ମ (ନିଷିଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ) ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ । ସେ କହିଲେ ଯେ କର୍ମଯୋଗୀମାନେ, ଯଦିଓ ସେମାନେ ସକ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ, ତଥାପି ତାଙ୍କର ମନୋଭାବ ଅକର୍ମର ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ, ଏବଂ ସେମାନେ କର୍ମର ଫଳରେ ବନ୍ଧି ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ । ସେ କହିଲେ, ପୂର୍ବତନ ଋଷିମାନେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଜାଣି, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ଯଜ୍ଞର ଭାବରେ କରୁଥିଲେ । ସେମାନେ ସଫଳତା ବା ବିଫଳତା, ସୁଖ ବା ଦୁଃଖରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏନି। ସେ କହିଲେ ଯେ, ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଓ ଭକ୍ତିସହିତ କରାଯାଏ, ତାହାର ଅବଶେଷ ଅମୃତ ସଦୃଶ ହୁଏ; ଏହି ଅମୃତ ସଦୃଶ ଫଳ ଭୋଗ କରି ଭକ୍ତମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି। ଏପରିକି ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପାପୀ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ଜ୍ଞାନର ନୌକାରେ ଚଢ଼ି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ ।

ଶେଷରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ ଯେ, ଏପରି ଜ୍ଞାନ କେବଳ ସେହି ସତ୍ୟ ଗୁରୁଠାରୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ, ଯିଏ ନିଜେ ଭଗବତ୍ ସାକ୍ଷାତ୍କାରୀ। ଗୁରୁରୂପେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ — “ହେ ଅର୍ଜୁନ, ତୁମ ହୃଦୟରେ ଉଦ୍ଭବିତ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହକୁ ଏହି ଜ୍ଞାନର ତରବାରୀଦ୍ୱାରା କାଟି ଦିଅ । ଏବେ ଉଠ ଓ ନିଜ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ପାଳନ କର ।”