ଚରକ ସଂହିତା

original text extracted from Charak Samhita

ଚରକ ସଂହିତା ଆୟୁର୍ବେଦର ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସ୍ମୃତିଗ୍ରନ୍ଥ ଅଟେ । ଏହା ଦେବନାଗରୀ (ସଂସ୍କୃତ) ଭାଷାରେ ରଚିତ । ଏହାର ଉପଦେଷ୍ଟା ଆତ୍ରେୟ, ଗ୍ରନ୍ଥକାର ମହାର୍ଷି ଅଗ୍ନିବେଶ ଏବଂ ପୁନର୍ଦ୍ଧାରକ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଚରକ ଥିଲେ । ଚରକ ସଂହିତା ଏବଂ ସୁଶ୍ରୁତ ସଂହିତା ଆୟୁର୍ବେଦର ଦୁଇଟି ପ୍ରାଚୀନତମ ମୂଳଗ୍ରନ୍ଥ, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଦୀର୍ଘ କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିକୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଆସିଛି । ଭାରତୀୟ ଔଷଧ ବିଜ୍ଞାନର ତିନୋଟି ମହାନ ନାମ— ଚରକ, ସୁଶ୍ରୁତ ଏବଂ ବାଗ୍‌ଭଟ୍ଟ— ଯାହାଙ୍କ ରଚନା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଆୟୁର୍ବେଦ ବିଜ୍ଞାନର ମାନକ ଗ୍ରନ୍ଥ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଉଛି । ଚରକ ସଂହିତା, ସୁଶୃତ ସଂହିତା ତଥା ବାଗ୍‌ଭଟ୍ଟଙ୍କ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ସଂଗ୍ରହ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଭାରତୀୟ ଚିକିତ୍ସା ବିଜ୍ଞାନ (ଆୟୁର୍ବେଦ)ର ମାନକ ଗ୍ରନ୍ଥ ରୂପେ ବିବେଚିତ ।

ରଚନା ସଂପର୍କରେ

ଚରକ ସଂହିତାର ରଚନା ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀର ପୂର୍ବରୁ ହୋଇଥିବାର ଅନୁମାନ । ଏହା ଆଠଟି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଯାହାକୁ ‘ସ୍ଥାନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ (ଯଥା— ନିଦାନସ୍ଥାନ) । ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନରେ ଅନେକ ଅଧ୍ୟାୟ ରହିଛି ଏବଂ ମୋଟ ୧୨୦ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଟେ । ଏଥିରେ ମାନବ ଦେହ, ତାହାର ସଂରଚନା, ରୋଗ, ଚିକିତ୍ସା, କାରଣ, ଚିହ୍ନ, ପୌଷ୍ଟିକତା, ସ୍ୱଚ୍ଛତା, ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧ, ଶିକ୍ଷା ପ୍ରଣାଳୀ ଏବଂ ରୋଗୀ ସମ୍ପର୍କୀୟ ବ୍ୟାପକ ବିବରଣୀ ରହିଛି । ପ୍ରାଚୀନ ସାହିତ୍ୟ ଅନୁସନ୍ଧାନରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ସେ ସମୟରେ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ରଚନା ଶାଖା(ମତ) ଆଧାରରେ ତିଆରି ହେଉଥିଲା, ଯେପରି ‘କଠ ଶାଖାରେ କଠୋପନିଷଦ୍‌ର ରଚନା’ । ସେହିପରି ଚରକ ଶାଖାରେ ଏହାର ମାନନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ସମ୍ଭବତଃ ହୋଇଥିବ। ଯେତେବେଳେ ଚିକିତ୍ସାବିଜ୍ଞାନ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲା, ସେତେବେଳେ ଚରକସଂହିତାର ଆୟୁର୍ବେଦୀୟ ନୀତିଗତ ଧାରଣା ବହୁତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଏବଂ ଗମ୍ଭୀର ଥିଲା । ଏହାର ଗୁଣମାନରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ଆଧୁନିକ ଚିକିତ୍ସା ବିଜ୍ଞାନର ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଆସ୍ଟଲର ୧୮୯୮ ମସିହାରେ ଆମେରିକାର ନ୍ୟୁୟର୍କ ସହରରେ ‘ଚରକ କ୍ଲବ’ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ ଯେଉଁଠାରେ ଚରକଙ୍କ ଚିତ୍ର ଲଗାଯାଇଥିଲା । ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଚରକ ଏବଂ ଆୟୁର୍ବେଦର ସମ୍ପର୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଘନିଷ୍ଟ । ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଚରକ କେବଳ ଆୟୁର୍ବେଦ ଜ୍ଞାତା ନୁହଁନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଉଚ୍ଚ ପଣ୍ଡିତ ଥିଲେ । ତାଙ୍କର ସାଂଖ୍ୟ ଦର୍ଶନ ଏବଂ ଵୈଶେଷିକ ଦର୍ଶନ ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ପ୍ରତିଭାର ପରିଚୟ । ସେ ଦେହକୁ ବେଦନା ଓ ବ୍ୟାଧିର ଆଧାର ମନେ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଆୟୁର୍ବେଦକୁ ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ଶାସ୍ତ୍ର ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ । ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟକୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ସଖ୍ୟ ଘୋଷଣା କରି, କହିଥିଲେ ଯେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଥିବାରେ ବଳ, ଆୟୁ, ଆନନ୍ଦ, ଧନ, ଧର୍ମ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷର ପ୍ରାପ୍ତି ହୋଇଥାଏ । ଚରକ ସଂହିତା ରଚନା ସହ ସେ ଗ୍ରାମେ ଗ୍ରାମେ ଘୁରିବୁଲି ଅସୁସ୍ଥଙ୍କ ସେବା ଓ ଚିକିତ୍ସା ତଥା ଅନ୍ୟ କଲ୍ୟାଣକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ । ଏହି ଭଳି ଜୀବନ ଶୈଳୀରୁ ସେ ‘ଚରକ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ ।

ଆଜି ‘ଚରକସଂହିତା’ ଯେଉଁ ରୂପରେ ଆମ ପାଖରେ ଉପଲବ୍ଧ ଅଛି, ସମ୍ଭବତଃ ଏହାର ମୂଳ ରଚନା ଆତ୍ରେୟଙ୍କ ଏକ ପ୍ରତିଭାଶାଳୀ ଶିଷ୍ୟ ଅଗ୍ନିବେଶଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଖ୍ରିଷ୍ଟପୂର୍ବ ୭ମ କିମ୍ବା ୮ମ ଶତାବ୍ଦୀରେ କରାଯାଇଥିଲା । ଏଥିରେ ଆତ୍ରେୟଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ ସମାବେଶ ହୋଇଛି । ଅଗ୍ନିବେଶଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ୧୧ମ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପଲବ୍ଧ ଥିବାରସୂଚନା ମିଳେ । ସମୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହିତ ଆୟୁର୍ବେଦିକ ଚିକିତ୍ସା ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନୂତନ ସିଦ୍ଧାନ୍ତଗୁଡିକ ଉପସ୍ଥାପିତ ହେବା ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ନୂତନ ଓଷଧ ଓ ଚିକିତ୍ସାପ୍ରଣାଳୀ ଖୋଜାଯିବାକୁ ଲାଗିଲା । ତେଣୁ ଅଗ୍ନିବେଶଙ୍କ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରର ସଂଶୋଧନ ଆବଶ୍ୟକ ମନେ ହେଲା ଏବଂ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଚରକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିଲା, ଯିଏ ସମ୍ଭବତଃ ଖ୍ରିଷ୍ଟପୂର୍ବ ୧୭୫ ଅଟନ୍ତି । ଏହି ସଂଶୋଧିତ ରୂପକୁ ‘ଚରକସଂହିତା’ ନାମରେ ପରିଚିତ କରାଗଲା । ପରେ ନବମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଏକ କାଶ୍ମୀରୀ ପଣ୍ଡିତ ଦୃଢବଳ ଏହାକୁ ପୁନଃ ସଂଶୋଧନ କରି ସମ୍ପାଦନା କଲେ, ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ଯେଉଁ ରୂପଟି ଉପଲବ୍ଧ, ତାହା ସେଇଟି ଅଟେ ।

‘ଚରକସଂହିତା’ ଏକ ବିଶାଳ ଗ୍ରନ୍ଥ ଯେଉଁଥିରେ ଆୟୁର୍ବେଦିକ ଚିକିତ୍ସାଶାସ୍ତ୍ରର ବିଭିନ୍ନ ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ବିଷୟବସ୍ତୁର ବିବରଣା ରହିଛି। ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ସେହି ପ୍ରାଚୀନ ସମୟରେ ଚିକିତ୍ସା ବିଜ୍ଞାନ ସମ୍ପର୍କୀୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟ ପାଇପାରୁ।

ଚରକସଂହିତାର ମୌଳିକ ଅବଦାନ

ଚରକ ସଂହିତାର ଆୟୁର୍ବେଦ ଚିକିତ୍ସା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେଉଁ ମୌଳିକ ଅବଦାନ ରହିଛି, ତନ୍ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ପ୍ରମୁଖ ମୌଳିକ ଅବଦାନ ଏହିଭଳି:

• ରୋଗର କାରଣ ନିର୍ଣ୍ନୟ ଏବଂ ତାହାର ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ଚିକିତ୍ସା ଓ
• ଚିକିତ୍ସା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରଣାଳୀର ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ବର୍ଣ୍ଣନା

ରଚନା ର ମୁଖ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିବର୍ଗ

ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଅଗ୍ନିବେଶ — ଆତ୍ରେୟଙ୍କ ବିଚାରର ପ୍ରଥମ ରଚନାକାର

ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଚରକ — ସଂଶୋଧକ

ଦୃଢବଳ — କିଛି ଅଂଶର ପୂରଣକାରୀ

ଚରକସଂହିତାର ଗଠନ

ଏହା ୮ଟି ସ୍ଥାନରେ ବିଭାଗୀକୃତ—

• ସୂତ୍ରସ୍ଥାନ (୩୦ ଅଧ୍ୟାୟ)
• ନିଦାନସ୍ଥାନ (୮ ଅଧ୍ୟାୟ)
• ବିମାନସ୍ଥାନ (୮ ଅଧ୍ୟାୟ)
• ଶରୀରସ୍ଥାନ (୮ ଅଧ୍ୟାୟ)
• ଇନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ଥାନ (୧୨ ଅଧ୍ୟାୟ)
• ଚିକିତ୍ସାସ୍ଥାନ (୩୦ ଅଧ୍ୟାୟ)
• କଳ୍ପସ୍ଥାନ (୧୨ ଅଧ୍ୟାୟ)
• ସିଦ୍ଧିସ୍ଥାନ (୧୨ ଅଧ୍ୟାୟ)