ଅନିତା ଦୁବେ

ଅନିତା ଦୁବେ
ଜନ୍ମ	(1958-11-28) ୨୮ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୮ Lucknow, Uttar Pradesh, India
ଶିକ୍ଷା	Delhi University, Maharaja Sayajirao University of Baroda
ବୃତ୍ତି	contemporary artist
ସକ୍ରିୟ ବର୍ଷ	1970 – present
ପ୍ରସିଦ୍ଧି	Mixed media sculpture, installation art, art critic, writer

ଅନିତା ଦୁବେ (ଜନ୍ମ ୨୮ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୮) ଜଣେ ଭାରତୀୟ ସମକାଳୀନ ଶିଳ୍ପୀ। ତାଙ୍କର କଳାକୃତିଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ସଂଗ୍ରହାଳୟ ଓ ଗ୍ୟାଲେରୀରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇଛି; ଯେପରିକି ଲେକିରିନ ଗ୍ୟାଲେରୀ (ମୁମ୍ବାଇ), କିରଣ ନାଦାର ମ୍ୟୁଜିୟମ ଅଫ୍ ଆର୍ଟ (ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ), ଡ଼ଃ ଭାଉ ଦାଜୀ ଲାଦ ସଂଗ୍ରହାଳୟ (ମୁମ୍ବାଇ), ଗ୍ୟାଲେରୀ ପ୍ରକୃତି ମର୍ଟ (ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ), କେଏଚଓଜେ ଇଣ୍ଟରନ୍ୟାଶନାଲ ଆର୍ଟିଷ୍ଟସ୍ ଏସୋସିଏସନ୍ (ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ) ଇତ୍ୟାଦି।

ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜୀବନ

ଦୁବେ ୧୯୫୮ ମସିହାର ୨୮ ନଭେମ୍ବରରେ ଭାରତର ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର ଲକ୍ଷ୍ଣୌରେ ଏକ ଡାକ୍ତର ପରିବାରରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ସେ ୧୯୭୯ ମସିହାରେ ଦିଲ୍ଲୀ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ଇତିହାସରେ ସମ୍ମାନ ସହିତ ବିଏ ଡିଗ୍ରୀ ଲାଭ କରିଥିଲେ । ୧୯୮୨ ମସିହାରେ ସେ ବରୋଡାର ମହାରାଜା ସୟାଜୀରାଓ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲଳିତକଳା ବିଭାଗରେ ଶିଳ୍ପ ସମାଲୋଚନାରେ ଏମଏଫଏ ଡିଗ୍ରୀ ସମ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ।

ପ୍ରାରମ୍ଭିକ କାର୍ଯ୍ୟଜୀବନ

ଦୃଶ୍ୟ କଳାକାର ଭାବେ କାମ କରୁଥିବା ସମୟରେ, ବରୋଡାରେ ଜଣେ ଶିଳ୍ପ ଇତିହାସବିଦ୍ ଭାବେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବତନ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ଏବଂ ସ୍ୱଳ୍ପକାଳୀନ କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ “ଇଣ୍ଡିଆନ୍ ରେଡିକାଲ୍ ପେଇଣ୍ଟର୍ସ ଏଣ୍ଡ ସ୍କାଲ୍ପଚର୍ସ ଏସୋସିଏସନ୍” ସହ ତାଙ୍କର ସମ୍ପର୍କ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥିଲା। ଏହି ସଂଗଠନଟି ପ୍ରଧାନତଃ ମଲୟାଳୀ ସମକାଳୀନ ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କର ଏକ ଦଳ ଥିଲା (ଯେଉଁଠାରେ ଅନିତା ଏକ ଦୁର୍ଲଭ ବ୍ୟତୀକ୍ରମ ଥିଲେ)। ଏହାକୁ ୧୯୮୭ ମସିହାରେ ବରୋଡାରେ କେ. ପି. କୃଷ୍ଣକୁମାର ଗଠନ କରିଥିଲେ।

ଏହି ସଂଗଠନଟି ବରୋଡାର ପୂର୍ବତନ ପିଢ଼ୀର ଶିଳ୍ପୀ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସହ ସଂପୃକ୍ତ ଅଧିକ ଆଲଙ୍କାରିକ ଚିତ୍ରଶୈଳୀଙ୍କ ବିପରୀତରେ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ, ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ସଚେତନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଗଢ଼ିଉଠାଇଥିଲା। ଏହି ପୂର୍ବତନ ଦଳଟି ପରେ “ବରୋଡା ସ୍କୁଲ୍” ଭାବେ ପରିଚିତ ହୋଇଥିଲା, ଯାହାକୁ କେବେ କେବେ “ଆଖ୍ୟାନ ଚିତ୍ରଶିଳ୍ପୀ” ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଉଥିଲା। ଭୂପେନ ଖଖର, ନଳିନୀ ମଲାନୀ, ଭିଭାନ ସୁନ୍ଦରମ, ଯୋଗେନ ଚୌଧୁରୀ, ସୁଧୀର ପଟ୍ଟବର୍ଧନ, ଗୁଲାମ ମହମ୍ମଦ ଶେଖ ଓ ସମାଲୋଚକ ଗୀତା କପୁର ଆଦି ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କ ନାମ ଏହି ଗୋଷ୍ଠୀ ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଥିଲା।

୧୯୮୭ ମସିହାରେ କୃଷ୍ଣକୁମାରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଏହି ସଂଗଠନଟି ବରୋଡାର ଲଳିତକଳା ବିଭାଗରେ “ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ସଂଲାପ” ନାମକ ଏକ ପ୍ରଦର୍ଶନୀ ଆୟୋଜନ କରିଥିଲା। ଏଥିରେ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ପରିସରରେ କଳାର ସାଧାରଣୀକରଣ କିମ୍ବା ପଣ୍ୟରୂପାନ୍ତରଣକୁ ନିନ୍ଦା କରାଯାଇଥିଲା। “ଆଖ୍ୟାନ ଚିତ୍ରକରମାନଙ୍କ” ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ରାଜନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣର ଅଭାବ ନେଇ ଅନିତାଙ୍କ ଲେଖା ପୋଷ୍ଟର ଓ ଏକ ଇସ୍ତେହାର ମାଧ୍ୟମରେ ଆଲୋଚନା ହୋଇଥିଲା।

ଅନିତା ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ ଶସ୍ତା, ଶିଳ୍ପଜାତ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ମିଳିଥିବା ବସ୍ତୁବଳୀର ବ୍ୟବହାରରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ, ଯାହା କଳାର ସାଧାରଣୀକରଣକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରିଥିଲା ଏବଂ ଶ୍ରମଜୀବୀ ଦର୍ଶକମାନଙ୍କ ସହ ସଂଯୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା। ସେମାନେ କଳାର ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଦର୍ଶନ ଓ ଉପଭୋଗ ସମ୍ପର୍କିତ ବୁର୍ଜୁଆ ଧାରଣାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ସଂଘର୍ଷମୂଳକ ସମାଲୋଚନା କରିଥିଲେ।

ପ୍ରଦର୍ଶନୀ ପରେ ଏହି ଦଳ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ କେରଳକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରିଥିଲେ ଏବଂ ୧୯୮୯ ମସିହାର ଫେବୃଆରୀରେ କାଲିକଟରେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ପ୍ରଦର୍ଶନୀ ଆୟୋଜନ କରିଥିଲେ। ସେହି ବର୍ଷ ସେମାନେ ମୁମ୍ବାଇରେ ଟାଇମ୍ସ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ ସହଯୋଗରେ ଆୟୋଜିତ ସୋଥେବିସ୍ ନିଳାମକୁ ତୀବ୍ର ଭାବେ ସମାଲୋଚନା କରି ଏକ ସାନ ପୁସ୍ତିକା ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମତାନୁସାରେ, ଏହା ଭାରତର ସେତେବେଳେ ସାପେକ୍ଷ ଶାନ୍ତ ୧୯୮୦ ଦଶକର କଳାବଜାର ପାଇଁ ଏକ ନୂତନ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଥିଲା। ସେମାନେ ଲେଖିଥିଲେ, “ଭାରତୀୟ କଳା ଓ ସଂସ୍କୃତି ପ୍ରତି ଟାଇମ୍ସ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆର ଆକସ୍ମିକ ଆଗ୍ରହ ଦେଖାଏ ଯେ ସାମ୍ରାଜ୍ୟବାଦୀମାନେ ଅମାନବିକ ପ୍ରକଳ୍ପମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମନ ଓ ଜୀବନକୁ ବିଷାକ୍ତ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।” ସେମାନେ ଆହୁରି କହିଥିଲେ ଯେ “ଟାଇମ୍ଲେସ୍ ଭାରତ” ପ୍ରଦର୍ଶନୀର ଆମନ୍ତ୍ରଣ ପ୍ରକୃତରେ ଏକ “ଔପନିବେଶିକ କୌଶଳ”ର ପରମ୍ପରା, ଯେଉଁଠାରେ ସବୁକିଛିକୁ ‘ନିରବଧି’ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ଭାରତୀୟ ଶାସକଶ୍ରେଣୀ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଦେଶକୁ ସେହି ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁଛନ୍ତି।”[୫]

ପରବର୍ତ୍ତୀ କାର୍ଯ୍ୟ

୧୯୮୯ ମସିହାରେ କେ. ପି. କୃଷ୍ଣକୁମାରଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ପରେ “ଇଣ୍ଡିଆନ୍ ରେଡିକାଲ୍ ପେଇଣ୍ଟର୍ସ ଏଣ୍ଡ ସ୍କାଲ୍ପଚର୍ସ ଏସୋସିଏସନ୍” ନିଷ୍କ୍ରିୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ଏହାପରେ ଅନିତା ଦୃଶ୍ୟକଳା ସମାଲୋଚନାରୁ ନିଜ ଧ୍ୟାନକୁ ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ନେଇଥିଲେ। ସେ ସହଜଲଭ୍ୟ ବସ୍ତୁ, ଶିଳ୍ପ ସାମଗ୍ରୀ, ଶବ୍ଦକ୍ରୀଡ଼ା ଓ ଆଲୋକଚିତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରି ଏକ ନୂତନ ନାନ୍ଦନିକ ଭାଷା ଗଢ଼ିଥିଲେ, ଯାହା ଭାରତ ଓ ଏହାର ବାହାରେ ପ୍ରଚଳିତ ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ପରିସ୍ଥିତିର ନିରନ୍ତର ବିଶ୍ଳେଷଣ ଓ ସମାଲୋଚନା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ । ୨୦୦୩ ମସିହାରେ ଫିଲିପ୍ ଭର୍ଗେନ୍ ଲେଖିଥିଲେ ଯେ, "ଅନିତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଓ ସାମାଜିକ ସ୍ମୃତି, ଇତିହାସ, ପୌରାଣିକତା ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଅନୁଭବର ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଂଶୀଦାର ଭାବେ ବିଶେଷତଃ ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ ରୂପେ ପ୍ରକାଶ ପାଉଛି।”

ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ମ୍ୟାଟ୍ରେସ୍ ଫ୍ୟାକ୍ଟରୀ (ପିଟସବର୍ଗ), ୱାକର୍ ଆର୍ଟ ସେଣ୍ଟର (ମିନିଆପୋଲିସ), କଣ୍ଟେମ୍ପୋରାରୀ ଆର୍ଟସ୍ ମ୍ୟୁଜିୟମ (ହ୍ୟୁସ୍ଟନ), ମ୍ୟୁଜିଓ ରୁଫିନୋ ତାମାୟୋ (ମେକ୍ସିକୋ ସିଟି) ଏବଂ ହାଭାନାରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇଛି।

ତାଙ୍କ ସାମ୍ପ୍ରତିକ ଏକକ ପ୍ରଦର୍ଶନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନେଚର୍ ମର୍ଟ (ବର୍ଲିନ; ୨୦୧୩), ଲେକିରିନ ଗ୍ୟାଲେରୀ (ମୁମ୍ବାଇ; ୨୦୧୩), ଗ୍ୟାଲେରୀ ଡୋମିନିକ୍ ଫିଆତ୍ (ପ୍ୟାରିସ; ୨୦୧୧), ବୋସ୍ ପାଚା (ନ୍ୟୁୟର୍କ; ୨୦୦୮), ଗ୍ୟାଲେରୀ ଏଲମାଇନ୍ ରେଚ୍ (ପ୍ୟାରିସ; ୨୦୦୭) ଓ ଗ୍ୟାଲେରୀ ନେଚର୍ ମର୍ଟ (ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ; ୨୦୦୦, ୨୦୦୫) ରହିଛି।

୧୯୯୭ ମସିହାରେ ଅନିତା ନୂଆଦିଲ୍ଲୀସ୍ଥିତ ଖୋଜ(KHOJ) ଇଣ୍ଟରନ୍ୟାଶନାଲ ଆର୍ଟିଷ୍ଟସ୍ ଏସୋସିଏସନ୍‌ର ସହ-ସ୍ଥାପିକା ଥିଲେ। ଆରମ୍ଭରେ ଏକ ସାଧାରଣ ବାର୍ଷିକ କାର୍ଯ୍ୟଶାଳା ଭାବେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଏହି ପ୍ରୟାସ, ପରେ ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆଇ କଳାକୁ ବିଶ୍ୱ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟରେ ସ୍ଥାନ ଦେବା ପାଇଁ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ କାର୍ଯ୍ୟଶାଳା, ଆବାସନ ଓ ପ୍ରଦର୍ଶନୀ ଆୟୋଜନର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ମଞ୍ଚ ହୋଇଉଠିଛି।