ସ୍ତନ

ଉଇକିପିଡ଼ିଆ ରୁ
ସ୍ତନ
Closeup of female breast.jpg
ଗର୍ଭାବସ୍ଥାରେ ନାରୀର ସ୍ତନ
ଲାଟିନ ଭାଷା mamma (mammalis "of the breast")[୧]
ଧମନୀ internal thoracic artery
ଶିର internal thoracic vein

ସ୍ତନ ମାନବ ଛାତିର ବାମ ଓ ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଥାଏ ଯେଉଁଥିରେ ସ୍ତନ ଗ୍ରନ୍ଥି ଥାଏ । ମହିଳା ସ୍ତନରୁ କ୍ଷୀର ବାହାରେ ଯାହା ନବଜାତ ଶିଶୁ ପାନ କରେ ।
ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳା ଉଭୟଙ୍କର ସ୍ତନ ସମାନ ଭୃଣ ତନ୍ତୁରୁ ବିକଶିତ ହୁଏ । ଯୌନ ପରିପକ୍ଵତା (Puberty) ଆସିଲେ ମହିଳାମାନଙ୍କର୍ ଯୌନ ହରମୋନ ଏସ୍ଟ୍ରୋଜେନ କ୍ଷରଣ ହୁଏ ଯାହା ସ୍ତନ ବିକଶିତ କରାଏ । ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ଟେସ୍ଟୋସ୍ଟେରନ ହରମୋନ ଆଧିକ୍ୟ ଯୋଗୁ ସ୍ତନର ବିକାଶ ହୁଏ ନାହିଁ । ଏହି କାରଣ ଯୋଗୁ ମହିଳାମାନଙ୍କର ସ୍ତନ ଉନ୍ନତ ଦେଖାଯାଏ ।
ହରମୋନମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଜଟିଳ ଆନ୍ତଃକ୍ରିୟା ଶରୀରରେ ହେବା ଯୋଗୁ ଗର୍ଭାବସ୍ଥାରେ ସ୍ତନ ତନ୍ତୁ ଅଧିକ ଓ ବିକଶିତ ହୁଏ ଯାହାଦ୍ଵାରା କ୍ଷୀର ବାହାରିବା ସମ୍ଭବ ହୁଏ । ପ୍ରୋଜେସ୍ଟେରନ, ଏସ୍ଟ୍ରୋଜେନପ୍ରୋଲାକ୍ଟିନ ନାମକ ତିନୋଟି ହରମୋନ ଯୋଗୁ ଋତୁ ଚକ୍ରରେ (Menstrual cycle) ସ୍ତନ ଓ ଜରାୟୁରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଯାଏ[୨]
ସ୍ତନରେ ୧୫ ରୁ ୨୦ଟି ଲୋବ (Lobe) ବା ଭାଗ ଥାଏ । ସ୍ତନ ଚର୍ମ ତଳେ ଚର୍ବି ତନ୍ତୁ ରହି ଲୋବମାନଙ୍କୁ ଘୋଡ଼େଇ ରଖି ତାହାରା ଆକାର ଓ ଆକୃତି ପ୍ରଦାନ କରେ । ପ୍ରତ୍ୟକ ଭାଗ ଅନେକ ଉପଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଏ ଓ ଉପ ବିଭାଗରେ ସ୍ତନ ଗ୍ରନ୍ଥି ଥାଏ ଯାହା ଶେଷରେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଥଳୀରେ ପରିଣତ ହୁଏ । ଗ୍ରନ୍ଥିରୁ ହରମୋନ ସଙ୍କେତ ପାଇ କ୍ଷୀର କ୍ଷରଣ ହୁଏ ଓ ଏହି କ୍ଷୁଦ୍ର ଥଳୀରେ ଜମା ହୋଇ ରହେ ।

ଶବ୍ଦ ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି[ସମ୍ପାଦନା]

ଲାଟିନ ଭାଷାରେ ସ୍ତନକୁ ମାମା କୁହାଯାଏ ଯେଉଁଥିରୁ ମାମାଲ (Mammal) ଶବ୍ଦ ଆସିଛି ଯାହାର ଅର୍ଥ ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ । ପୁରୁଣା ପ୍ରୋଟୋ-ଇଣ୍ଡୋ-ୟୁରୋପିଆନ ଶବ୍ଦ ଭ୍ରିଅସ (bhreus) ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଫୁଲା, ଏହି ଶବ୍ଦରୁ ପ୍ରୋଟୋ ଜର୍ମାନୀ ବ୍ରେଉସ୍ଟାମ ଆସିଛି ଓ ଏହି ଶବ୍ଦରୁ ପୁରୁଣା ଇଂରାଜୀ ଶବ୍ଦ ବ୍ରେଅସ୍ଟ ଆସିଛି । ଏଥିରୁ ଆଧୁନିକ ବ୍ରେସ୍ଟ (Breast) ଶବ୍ଦ ଆସିଛି, ଯାହାର ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ ସ୍ତନ ।

ଶରୀର ଗଠନ ବିଜ୍ଞାନ (Anatomy)[ସମ୍ପାଦନା]

କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ତନ ଗଠନ[ସମ୍ପାଦନା]

ସ୍ତନ ମଧ୍ୟ ଭାଗରେ ଗୋଟିଏ ଗୋଲାକାର ଇଟା ରଙ୍ଗର ବା ଇଷତ ଲାଲ (Pink) ରଙ୍ଗର ସ୍ଥଳ ଏରିଓଲା Areola) ଦେଖାଯାଏ ଯାହାର ଠିକ ମଝିରେ ସ୍ତନାଗ୍ର ବା ନିପ୍ଲ (Nipple) ଥାଏ । ଏହି ସ୍ତନାଗ୍ରରୁ ଶିଶୁ ପିଇବା ନିମନ୍ତେ କ୍ଷୀର ଝରିଆସେ । ସ୍ତନ ଭିତରେ ଅନେକ ଗୁଡ଼ିଏ ଲୋବ୍ୟୁଲ ଥାଏ ଯାହା କ୍ଷୁଦ୍ର ନଳୀ ସ‌ହ (Duct) ସଂଯୁକ୍ତ ଥାଏ । ସ୍ତନ‌କୁ ମାମାରି ଗ୍ତନ୍ଥି ବା ମାମାରି ଗ୍ଲାଣ୍ଡ କ‌ହନ୍ତି ଓ ଏହା ଅପୋକ୍ରାଇନ (Apocrine) ଜାତୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥି । ଏହି କ୍ଷୀର ପ୍ରସ୍ତୁତକାରୀ ସ୍ତନର କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଏକକ ଥାଏ ଯାହାକୁ ଟି.ଡି.ଏଲ.ୟୁ. କହନ୍ତି । ସ୍ତନରେ ଚର୍ବି ମିଶା କ୍ଷୀର ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ । ଏହି ମାମାରି ଗ୍ଲାଣ୍ଡ ସ୍ତନ ଭିତରେ ଭର୍ତ୍ତି ହୋଇଥାଏ । ନିପ୍ଲର ୨୦ ମି.ମି. ବ୍ୟାସାର୍ଧରେ କ୍ଷୀରବାହି ନଳୀ ଥଏ । ଶେଷ ନଳୀଗୁଦିକ ମିଶି ୪ ରୁ ୮ଟି ଲାକ୍ଟିଫେରସ ନଳୀ ହୋଇ ନିପ୍ଲକୁ କ୍ଷୀର ଆଣେ । ନାରୀର କ୍ଷୀର ବାହାରୁଥିବା ସ୍ତନରେ ଚର୍ବି ଓ କ୍ଷୀର ଗ୍ରନ୍ଥି ଅନୁପାତ ୧:୨ ଓ କ୍ଷୀର ନ ବାହାରୁଥିବା ନାରୀର ଚର୍ବି ଓ କ୍ଷୀର ଗ୍ରନ୍ଥି ଅନୁପାତ ୧:୧ । ସଯୋଗକାରୀ ତନ୍ତୁ (Connective tissue: Collagen and elastin), ଧଳା ଚର୍ବି ଓ ଝୁଲେଇ ରଖିବା ନିମନ୍ତେ କୁପର ଲିଗାମେଣ୍ଟ ଇତ୍ୟାଦି ସ୍ତନରେ ଥାଏ । ସ୍ତନକୁ ଛାତିର ଟି ୪, ଟି ୫ ଓ ଟି୬ ସ୍ନାୟୁ ସ୍ପର୍ଶ ଶକ୍ତି ଯୋଗାଏ । ନିପ୍ଲ ଓ ଏରିଓଲା ସ୍ଥାନ ଟି ୪ ସ୍ନାୟୁ ଦ୍ଵାରା ଯୋଗାଣ ହୁଏ ।[୩][୪]

ପ୍ରକୃତ ଗଠନ[ସମ୍ପାଦନା]

ଛାତିରେ ଥିବା ପେକ୍ଟୋରାଲିସ୍ ମେଜର ମାଂସପେଶୀ ଉପରେ ସ୍ତନ ଥାଏ ଓ ଏହା ୨ୟ୍ ପଞ୍ଜରାଠାରୁ ୬ଷ୍ଠ ପଞ୍ଜରା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଥାଏ । ସମ୍ମୁଖରେ କ୍ଲାଭିକ୍ଲ ଅସ୍ଥିଠାରୁ ତଳକୁ ମଝି ଅସ୍ଥିର ମଧ୍ୟ ଭାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ୍ ଲମ୍ବିଥାଏ ଓ ଓସାର ବାଗରେ ଏହା କାଖ ସିଧା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥାଏ । ସ୍ତନରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ତନ୍ତୁ ଥାଏ, ମୂଖ୍ୟତଃ ଗ୍ଲାଣ୍ଡଚର୍ବି ଥାଏ ।
ସ୍ତନ ଏକ କୋନ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ । ଓ ଏହା ଶିର୍ଷରେ ସ୍ତନାଗ୍ର ଥାଏ । ଚର୍ମ ତଳେ ଚର୍ବି ଆସ୍ତରଣ ଓ ତା ତଳେ ସୁପରଫିସିଆଲ୍ ଫାସା (Superficial fascia) ଥାଏ । ବୟଃପ୍ରାପ୍ତ ସ୍ତନରେ ୧୪ ରୁ ୧୮ ଟି ଲାକ୍ଟିଫେରସ୍ ଲୋବ ଥାଏ ଓ ତାହାକୁ ଘଞ୍ଚ ଫାସା ଘେରି ରହିଥାଏ, ଯାହା ଏହାକୁ ଟେକି ଧରେ । ସ୍ତନ ଗ୍ଲାଣ୍ଡ ଏସ୍ଟ୍ରୋଜେନ ଦ୍ଵାରା ସାହାଯ୍ୟ ପାଏ, ତେଣୁ ଋତୁ ବନ୍ଦ ପରେ ଏସ୍ଟ୍ରୋଜେନ କ୍ଷରଣ ନ ହେବାରୁ ଏହି ଗ୍ଲାଣ୍ଡ ଶୁଖିଯାଏ । ତା ପରେ ସ୍ତନରେ କେବଳ ଚର୍ବି, ଫାସା ଓ ଚର୍ମ ରହେ ।
ଆକାର ଅନୁସାରେ ସ୍ତନର ଓଜନ ଅଧ କିଲୋରୁ ଏକ କିଲୋ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୁଏ । ଚର୍ବି ଓ ଗ୍ଲାଣ୍ଡ ଅନୁପାତ ବୟସ ଅନୁସାରେ, ଗର୍ଭାବସ୍ଥାରେ ଓ ସ୍ତନ୍ୟ ପାନ ସମୟରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୁଏ ।

ଆଧାର[ସମ୍ପାଦନା]

  1. "mammal – Definitions from Dictionary.com". Dictionary.reference.com. http://dictionary.reference.com/browse/mammal. Retrieved 2011-10-31. 
  2. "SEER Training: Breast Anatomy". National Cancer Institute. http://training.seer.cancer.gov/breast/anatomy/. Retrieved 9 May 2012. 
  3. Introduction to the Human Body, Fifth Edition. John Wiley & Sons, Inc.: New York, 2001. 560.
  4. Ramsay DT, Kent JC, Hartmann RA, Hartmann PE (June 2005). "Anatomy of the Lactating Human Breast Redefined with Ultrasound Imaging". Journal of Anatomy 206 (6): 525–534. doi:10.1111/j.1469-7580.2005.00417.x. PMC 1571528. PMID 15960763.